Fálki

Fálkinn (Falco rusticolus) er stærsta tegundin inna fálkaættarinnar (Falconidae). Hann er ránfugl og veiðir á bersvæði eða yfir vatni og sjó, bráðin er aðallega aðrir fuglar en einnig spendýr. Heimkynni fálkans eru norðurhjarinn hringinn í kringum pólinn. Hann er strjáll varpfugl á Íslandi og staðfugl. Fálkar eru margbreytilegir að lit og munur eftir heimkynnum. Til eru nær einlitir dökkir fálkar yfir í nær alhvíta. Tíðastir eru fálkar gráir á baki og með ljósan dröfnóttan kvið og þannig eru íslenskir fálkar á litinn. Hvítir fálkar (hvítfálkar Falco rusticolus candicans) heimsækja Ísland ár hvert en það eru fuglar frá Grænlandi.

Talið er að fálkinn sé uppruninn á sléttum Mið-Asíu og þar býr enn þann dag í dag systurtegund hans vargfálki (Falco cherrug). Það er álit fræðimanna að á ísöld hafi fuglar úr móðurstofni þessara tegunda lagt undir sig norðurhjarann og aðgreinst og aðlagast lífi á norðurslóðum. Fálkar hafa örugglega numið Ísland strax í lok ísaldar fyrir um 10.000 árum síðan og landnámið verið úr vestri líkt og landnám rjúpunnar.

Fálki á flugi
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Fálki, fullorðinn kvenfugl, á flugi

Útlit og þroski

Kynbundinn munur er á stærð fálka, kvenfuglinn er stærri og þyngri en karlfuglinn og vega kvenfuglar 1,5-2,0 kg en karlfuglar 1,1-1,3 kg. Það er líka munur á lit kynjanna, íslenskir fálkar eru gráir en karlfuglar að jafnaði ljósari en kvenfuglar og guli liturinn á tám og augnhring karlfuglanna er skærari.

Fálkar verða kynþroska tveggja til fjögurra ára  gamlir og elstu fálkar geta orðið 15-20 ára. Við kynþroska setjast þeir að á óðali og þar búa þeir síðan. Fálkaóðalið, sem er hreiðurkletturinn og næsta nágrenni hans, er setið ár eftir ár og kynslóð eftir kynslóð, fálki tekur við af fálka. Sum þessara óðala hafa örugglega verið setin af fálkum í þúsundir ára. Óðulin eru miseftirsótt, sum eru í ábúð á hverju ári en önnur aðeins þegar fálkastofninn er stór. Óðulin eru varin fyrir öðrum fálkum en veiðilöndin eru sameiginleg. Fálkar gera sér hreiður í klettum, sjálfir byggja þeir ekki eiginlegt hreiður heldur nýta sér hrafnslaup eða verpa í hreiðurskál sem þeir grafa á syllu eða í skúta. Fálkar verpa oftast 3–4 eggjum. Varptíminn frá upphafi tilhugalífs uns ungar yfirgefa foreldranna síðsumars er mjög langur og tekur um fjóra mánuði. Þeir verpa í síðari hluta apríl, ungar klekjast um mánaðarmótin maí/júní og verða fleygir um miðjan júlí. Ungarnir yfirgefa foreldra sína um mánaðarmótin júlí/ágúst og flakka um landið. Við kynþroska sækja karlfuglarnir á sínar æskuslóðir en kvenfuglarnir dreifst miklu víðar til varps.

Fálkaóðal
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Hreiðurklettur

Fálkaungar í laup
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Fálkaungar í laup

Fálkaungar á klettasillu
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Fálkaungar á klettasillu

Fæða

Aðalfæða fálkans er rjúpa og hann veiðir rjúpu á öllum tímum árs en þó sérstaklega á vorin og síðsumars og á haustin. Hann veiðir annars flestar þær tegundir fugla sem hér búa, allt frá smáfuglum líkt og auðnutittlingi (Acanthis flammea) sem vega um 15 g og upp í fullorðnar grágæsir (Anser anser) sem vega hátt í 3 kg. Auk fugla er hagamús (Apodemus sylvaticus) algeng bráð og einnig dæmi þess að þeir hafi tekið mink (Neovison vison) og fisk. Fálkar sækja líka í hræ.

Fæðuleifar fálka
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Fæðuleyfar úr fálkahreiðri, bringubein úr 50 rjúpum

Stofnstærð

Samskipti fálka og rjúpu, ránfugls og bráðar, er mjög náið. Stofnbreytingar hvorutveggja tegundanna eru háðar stofnstærð hinnar. Stofnarnir rísa og hníga en hliðrað og töfin þar sem fálkinn fylgir á eftir rjúpunni er tvö til þrjú ár. Talið er að íslenski fálkastofninn sé innan við 400 óðalspör og fjöldi einstaklinga innan við 2000.

Stofnstærð rjúpu og fálka á Norðausturlandi 1981-2015
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Stofnstærð rjúpu og fálka á Norðausturlandi 1981-2015

Ástand stofns – verndarstaða

Íslenski fálkinn er á válista sem tegund í yfirvofandi hættu (e. vulnerable) þar sem stofn er lítill og viðkvæmur. Hann er alfriðaður og nýtur jafnframt aukinnar verndar þar sem bannað er að raska ró fálka við hreiður, svo sem til ljósmyndunar, nema með leyfi Umhverfisstofnunar. Helstu ógnir við fálkann eru ofsóknir en allt að fjórðungur dauðra fálka sem berast til Náttúrufræðistofnunar Íslands hefur verið skotinn og stuldur eggja hefur verið landlægt vandamál. Aðrar ógnir og mun alvarlegri með langtíma þróun fálkastofnsins í huga eru annars vegar uppsöfnun þrávirkra lífrænna efna (e. persistent organic pollutants) í líkama fuglanna og hins vegar hnignun rjúpnastofnsins. Þrávirku efnin eru framleidd af mönnum og losuð út í umhverfið í iðnaði, landbúnaði og við ýmsa aðra starfssemi, þau geta borist heimshorna á milli með hafstraumum og loftstraumum. Þessi efni eru mjög stöðug í umhverfinu og fituleysanleg þannig að ef þau ná inn í fæðuvefinn þá safnast þau fyrir í lífverum og styrkur þeirra magnast á milli þrepa í fæðupíramíðanum. Þau ná hæstum styrk hjá þeim lífverum sem sitja í efstu þrepum líkt og fálkinn. Neikvæð áhrif efnanna eru á frjósemi og heilsufar. Styrkur þrávirkra lífrænna efna er mjög hár í líkama íslenskra fálka og það veldur áhyggjum. Sama á við um langtíma hnignun rjúpnastofnsins en rjúpan er forsenda fyrir tilvist fálka á Íslandi.

Fálkarannsóknir

Náttúrufræðistofnun Íslands hefur rannsakað tengsl fálka og rjúpu frá 1994 en fálkinn hefur verið rannsakaður á Íslandi frá 1981. Athuganasvæðið er á Norðausturlandi og þar er rannsakað hvernig stofnstærð fálka breytist með stofnstærð rjúpunnar og líka hvernig einstaklingar svara breytingum á fjölda rjúpna og þá horft til fæðu þeirra og frjósemi. Á rannsóknasvæðinu eru þekkt 83 fálkaóðul og þau eru heimsótt vor hvert til að meta ábúð og viðkomu. Fálkapör með unga fá heimsóknir að auki þar sem ungar eru merktir, líkamsástand þeirra metið og fæðuleifum safnað.

Fálki merktur með fuglamerki
Mynd: Ólafur H. Nielsen

Ólafur K. Nielsen merkir fálkaunga

Var efnið hjálplegt? Aftur upp

Aftur upp

Takk fyrir!

Hvað má betur fara?

  • Fela
  • |