Rjúpa

Rjúpan (Lagopus muta) er hænsnafugl (Galliformes) af undirætt orrafugla (Tetraoninae). Varplönd hennar eru á arktískum svæðum hringinn í kringum pólinn. Reyndar finnast í fjöllum sunnar í álfum einangraðir rjúpnastofnar, strandaglópar frá ísöld, svo er til dæmis í Alpafjöllum og Pírennafjöllum í Evrópu og háfjöllum eyjarinnar Honshu í Japan svo einhver svæði séu nefnd. Út frá skyldleika hefur rjúpum verið skipt í tvo meginhópa, annars vegar er svokallaður rupestris-hópur sem byggir Norður-Ameríku og Síberíu og hins vegar mutus-hópurinn sem byggir Evrópu. Íslenska rjúpan tilheyrir ruspestris-hópnum. Það voru rjúpur frá Grænlandi sem námu hér land við lok ísaldar fyrir um 10.000 árum síðan. Þessi gluggi til vesturs er enn opinn og grænlenskar rjúpur finnast hér endrum og eins. Rjúpan er annars útbreiddur og algengur varpfugl á Íslandi. Annað nafn hennar er fjallrjúpa, sem stundum er notað til aðgreiningar frá bergrjúpu (Lagopus leucurus) og dalrjúpu (Lagopus lagopus). Hún er staðfugl á Íslandi en ferðast innanlands haust og vor og oft landshorna á milli.

Rjúpupar
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Rjúpupar á flugi

Útlit og lífshættir

Rjúpan er meðalstór fugl, kubbslega vaxinn, með stuttan háls og fætur. Karlfuglinn eða karrinn er nokkru stærri og þyngri en kvenfuglinn. Á haustin vega karrar um 530 g en kvenfuglar 480 g. Litur rjúpunnar er breytilegur eftir árstíma og búningaskiptin tíð miðað við flesta aðra fugla en hún skiptir um klæði þrisvar sinnum á ári; sumarbúningurinn er brúnn, haustbúningurinn er gráleitur og vetrarbúningurinn er hvítur. Flestir aðrir fuglar fella fjaðrir einu sinni á ári. Þessi fjaðraskipti rjúpunnar taka til bolfiðurs en hvítar flugfjaðrir og svartar stélfjaðrir eru felldar aðeins einu sinni á ári. Búningar rjúpunnar eru feluklæði og hjálpa henni að leynast fyrir fjendum sínum. Aðeins á vorin bregður karrinn frá þeim vana að stunda feluleik en hann notar hvít vetrarklæðin sem sitt brúðgumaskart. Hann er hvítur fram í lok maí, löngu eftir að snjó hefur tekið upp, og gerir ekkert til að leynast heldur þvert á móti. Kvenfuglinn fylgir hins vegar landinu og skiptir yfir í brúnan vor- og sumarbúning þegar snjóa leysir. Á þessum tíma árs lifir fálkinn nær einvörðungu á rjúpu og stór hluti af veiðinni eru karrar.

Leyfar af rjúpu eftir atlögu fálka
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Leyfar af rjúpu eftir atlögu fálka

Hvað ræður því að svona háttalag líkt og karrinn sýnir, sem augljóslega dregur úr lífslíkum, nær að þróast? Valkraftarnir sem hér eru að verki er „smekkur“ kvenfuglsins við makaval en rjúpan virðist nota þetta atferli karranna ómeðvitað sem einhverskonar mælistiku á gæði eða hæfileika þeirra. Aðeins þeir karrar sem á þennan máta storka forlögunum og lifa það af, falla í kramið hjá kvenfuglunum og fá tækifæri til að æxlast. Þetta er dæmi um það sem enski náttúrufræðingurinn Charles Darwin (1809-1882) kallaði kynval (e. sexual selection).

Fætur og tær rjúpunnar eru fiðraðir. Þetta fyrirkomulag er aðlögun að lífi á norðurslóðum, það bæði einangrar gegn kulda og auðveldar gang í lausamjöll.

Rjúpur verða kynþroska ársgamlar, frjósemi er mikil og hver kvenfugl verpir að jafnaði 11-12 eggjum. Afföll eru hins vegar hröð og hjá fyrsta árs fuglum eru þau 80-90% og 40-80% hjá eldri fuglum. Elsta merkta rjúpan endurheimt var 10 ára þegar hún drapst og því sannanlega öldungur.

Rjúpan er jurtaæta og étur laufblöð, blóm, ber, fræ, æxlilauka, rekla, brum og sprota. Þýðingarmikil haust- og vetrarfæða eru sprotar, reklar og brum ýmissa smárunna, svo sem grasvíðis (Salix herbacea), fjallavíðis (Salix arctica) og fjalldrapa (Betula nana). Miklar breytingar verða innan árs á meltingarkerfi rjúpunnar sem endurspegla breytingar í meltanleika fæðunnar en haust- og vetrarfæðan er grófust og tormeltust. Þannig stækkar meltingarkerfið á haustin, er stærst yfir veturinn, minnkar á vorin og er minnst yfir sumarið, og síðan endurtekur sagan sig.

Rjúpur eru félagslyndar utan varptíma og fara oft um í hópum en í lok vetrar verða breytingar á háttalagi karranna. Í apríl eru þeir stakir og helga sér landskika sem þeir verja fyrir öðrum körrum. Þeir auglýsa eignarétt sinn með því að sitja á stöðum sem bera hátt og með því að taka reglubundnar rokur þar sem þeir fljúga upp og láta sig síðan svífa niður á útbreiddum vængjum og gefa frá sér há og endurtekin rophljóð. Þetta er söngur rjúpunnar, eitt af einkennishljóðum íslenskra heiðalanda og á þessum árstíma er karrinn kallaður ropkarri. Mestur er atgangurinn í ljósaskiptum kvölds og morgna. Á biðilsbuxum reisir karrinn rauða kamba og breiðir úr svörtu stéli. Flestir karrar parast aðeins einum kvenfugli, sumir ná reyndar ekki að heilla til sín neinn kvenfugl á meðan aðrir stunda fjölkvæni (e. polygamy) og eru í slagtogi með tveimur, þremur eða jafnvel fjórum kvenfuglum. Árangurinn endurspeglar hversu álitlegur karrinn er í augum kvenfuglsins og þar virðist skipta máli aldur karrans, en fullorðnir karrar hafa meira aðdráttarafl en ársgamlir, og einnig hversu hvítur búningurinn er, stærðin á kömbunum og hversu skærrauðir þeir eru. Kvenfuglarnir hefja varp í síðari hluta maí og þá dofnar óðalsatferlið og er afstaðið í fyrri hluta júní. Kvenfuglinn sér einn um að unga út eggjum og um uppeldi unga. Álegutíminn er um 3 vikur og ungarnir eru á eigin vegum um 8 vikna gamlir. 

Stofnbreytingar – stofnstærð

Stofnstærð rjúpunnar er mjög breytileg, bæði innan árs og á milli ára og tímaskeiða. Í lok sumars er rjúpnastofninn að jafnaði þrisvar til fjórum sinnum stærri en um vorið. Breytileiki í stofnstærð á milli ára er mun meiri en innan árs og stofninn rís og hnígur með reglubundnu millibili og um 10-12 ár hafa verið á milli hármarksára. Á einstökum rjúpnatalningasvæðum hefur munur á hámarks- og lágmarksárum verið allt upp í 25-faldur. Í bestu rjúpnaárum telur hauststofn rjúpunnar yfir milljón einstaklinga en innan við tvö hundruð þúsund fugla í þeim lökustu. Einnig hefur verið munur á rjúpnafjölda á milli tímabila. Á fyrri hluta 20. aldar var meira af rjúpu en verið hefur síðustu áratugi og þá taldi rjúpnastofninn 3-5 milljónir fugla í hámarksárum. Friðun rjúpunnar 2003 og 2004 var sett til að sporna gegn hnignun stofnsins.

Stofnstærð rjúpu við Kvísker 1963-2015
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Stofnstærð rjúpu við Kvísker 1963-2015

Stofnsveifla rjúpunnar er náttúrulegt fyrirbæri og margir telja að slíkar sveiflur séu knúnar áfram af rás atburða innan fæðuvefsins og helgist af samskiptum grasbítsins og þeirra plantna sem hann bítur eða þeirra rándýra eða sóttkveikja sem á hann herja. Varðandi rjúpuna þá er vitað að fálkinn spilar þar stóra rullu en einnig mögulega sníkjudýr líkt og hníslar (Eimeria rjupa og Eimeria muta) sem valda hníslasótt, alvarlegum iðrasjúkdómi. Fálkinn er sérhæfður afræningi á rjúpu, fylgir henni allt árið og stofnbreytingar tegundanna eru tengdar en með töf þannig að fálkinn er í hámarki 2-3 árum á eftir hámarki í stærð rjúpnastofnsins. Tíðni hníslasýkinga er tengd stofnstærð rjúpunnar en með töf og smittíðnin er mest um einu og hálfu ári á eftir hámarki í stofnstærð rjúpu.

Stofnstærð rjúpu og fálka á Norðausturlandi 1981-2015
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Stofnstærð rjúpu og fálka á Norðausturlandi 1981-2015

Rjúpnaveiðar

Rjúpan er eftirsótt veiðibráð og hefur verið nýtt allt frá landnámi. Fyrst til sjálfsþurftar, til tekjuöflunar frá miðri 19. öld, en síðustu ár eingöngu til sportveiða. Öll viðskipti með rjúpur og rjúpnaafurðir hafa verið bönnuð frá 2005. Upplýsingar eru til um rjúpnaveiði. Veiðimenn hafa skilað inn skýrslum til Umhverfisstofnunar frá 1998, mesti afli á þessum tíma var fyrsta árið eða 160.000 fuglar. Mun meira var veitt sum ár á fyrri hluta 20. aldar og til dæmis voru um milljón rjúpur fluttar úr landi á árunum 1924-1927 eða um 250.000 fuglar á ári. Rjúpnaveiðar eru hluti af menningu þjóðarinnar, bæði veiðin sem slík og ekki síður meðhöndlun og neysla aflans. Fyrir marga er rjúpnasteik og ilmur tengdur slíkri matreiðslu ómissandi hluti jólahátíðarinnar.

Rjúpnaveiðimaður á Mývatnsöræfðum
Mynd: Sebastian Wierzba

Rjúpnaveiðar á Mývatnsöræfum, fjallið Jörundur fyrir miðju

Vöktun

Rjúpnastofninn er vaktaður og það er gert með talningum, mati á aldurshlutföllum og skráningu á veiði og sókn. Umhverfisstofnun ber ábyrgð á skráningu á veiði og sókn en Náttúrufræðistofnun Íslands á öðrum þáttum. Rjúpur eru taldar á vorin á um 40 svæðum vítt og breitt um landið. Aldurshlutföll eru metin í stofninum, síðsumars og á veiðitíma. Út frá vöktunargögnum má reikna stofnstærð rjúpu, lýsa stofnbreytingum og ráða í afföll. Vöktun er ein af meginforsendum sjálfbærra nytja, hún nýtist við veiðiráðgjöf og stjórnvöldum ber að bergðast við sýni rjúpnastofninn neikvæða þróun. Margir sjálfboðaliðar hafa tekið þátt í starfi Náttúrufræðistofnunar Íslands við vöktun rjúpunnar á liðnum áratugum og það er stefna stofnunarinnar að bjóða alla áhugasama velkomna til slíkra starfa.

Rjúpnarannsóknir

Náttúrufræðistofnun Íslands hefur í áratugi verið í forsvari rjúpnarannsókna á Íslandi. Auk vöktunar rjúpnastofnsins og tengdra verkefna hafa rannsóknir stofnunarinnar beinst að lífsögulegum þáttum rjúpunnar, lýðfræði, ferðalögum, áhrifum skotveiða og hlutverki fálka og almenns heilsufars fuglanna í stofnsveiflunni. Megináherslan í rjúpnarannsóknum þessi árin er á hlutverk fálka og heilbrigðis í stofnbreytingum. Til að auka umfang rannsóknanna og bæta þær hefur tekist samstarf við vísindamenn við Háskóla Íslands, Náttúrustofu Norðausturlands og Háskólann í Evenstad á Heiðmörk í Noregi.

Milta í rjúpu
Mynd: Ólafur K. Nielsen

Milta í rjúpu

Var efnið hjálplegt? Aftur upp

Aftur upp

Takk fyrir!

Hvað má betur fara?

  • Fela
  • |