Fuglamerkingar

Merktur örn. Ljósm. ©KHS

Náttúrufræðistofnun ber samkvæmt lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum nr. 64/1994 að sjá um fuglamerkingar og hefur ein heimild til að láta merkja villta fugla á Íslandi. Henni ber að tryggja að grunngögn séu flokkuð á samræmdan hátt og endurfundir aðgengilegir til rannsókna (sbr. 4. gr.). Þar segir einnig að öllum sem finna merkta fugla sé skylt að skila merkinu til Náttúrufræðistofnunar. Þetta á við hvort sem um er að ræða íslenskt merki eða erlent. Rannsóknir sem byggja á merkingum fugla og endurheimtum merkjum hvíla á góðu samstarfi við veiðimenn, sjómenn, bændur og raunar allan almenning um skil á merkjum og upplýsingum um fund þeirra. Ef finnandi sendir inn merki með upplýsingum um fundinn fær hann til baka upplýsingar um hvar og hvenær fuglinn var merktur.

Fuglamerkingar eru stundaðar af fuglaáhugamönnum og fuglafræðingum sem fengið hafa tilskilið merkingaleyfi. Almennt merkingaleyfi felst í því að merkingamaður fær heimild til að veiða villta fugla, setja á þá málmmerki og sleppa að merkingu lokinni. Allar aðrar merkingar eru óheimilar nema með sérstöku viðbótarleyfi. Merkingamenn taka að sér merkingar sem sjálfboðaliðar en fá jafnframt aukin réttindi til að umgangast villta fugla, t.a.m. að fanga þá með tækjum sem annars eru ólögleg til veiða eða fara að hreiðrum sjaldgæfra fugla.

Merkingar sem rannsóknatæki

Merkingar eru mikilvæg aðferð við rannsóknir á fuglum. Með merkingum má fá upplýsingar um ferðir fugla innanlands og ferðalög milli landa. Þá eru merkingar á ungum oft eina leiðin til að komast að því hve fuglar ná háum aldri eða hvenær þeir verða kynþroska og fara að verpa. Loks geta merkingar gefið ýmsar aðrar stofnvistfræðilegar upplýsingar s.s. um dánartíðni, dánarorsakir, aldursdreifingu í stofni, stofnstærð og fleira.

Unnt er að áætla stofnstærð fugla með merkingum. Fjöldi merktra einstaklinga er þekktur og ef ganga má út frá því að hlutfall merktra og ómerktra fugla í veiði sé eins og í stofninum í heild má reikna stofnstærð með einfaldri þríliðu. Forsendur slíks útreiknings eru þó þær að merktir einstaklingar séu jafndreifðir um stofninn og þeir veiðist í sama mæli og ómerktir. Erfitt getur verið að uppfylla þessi skilyrði, sérstaklega að merktir einstaklingar séu jafndreifðir um stofninn. Þessi einfalda aðferð er því oft ónothæf nema á afmörkuðum stofni á tiltölulega litlu svæði. Sé dánartíðni af völdum veiða hins vegar þekkt og fyrir liggja upplýsingar um fjölda veiddra fugla úr stofni, má reikna stofnstærð með öryggismörkum. Loks má nefna að með jöfnu merkingaátaki allra aldurshópa og endurheimtum á einhverju tímabili má reikna út dánartíðni fugla en slíkt útheimtir flóknar tölfræðilegar aðferðir.

Merkt gæs. ©GÞH

Hvernig eru fuglamerki?

Fuglamerki eru margvísleg allt frá einföldum númeruðum merkjum úr málmi upp í hátæknibúnað eins og gervihnattasenda. Hefðbundnar merkingar byggjast á málmmerki með ágröfnu númeri sem er einstakt fyrir hvern fugl og heimilisfangi merkingarstöðvar. Hér á landi má aðeins nota málmmerki frá Náttúrufræðistofnun Íslands á villta fugla. Ekki er leyfilegt að setja aðrar merkingar (litmerki, senditæki, o.s.frv.) á merkta fugla án sérstaks leyfis til slíkra rannsókna.

Málmmerki sem notuð eru hér á landi eru oftast úr ryðfríu stáli en álmerki eru notuð á skammlífar tegundir landfugla. Merki úr ryðfríu stáli eru notuð á sjófugla, gæsir, endur, vaðfugla, og fleiri langlífa fugla eða þá sem dveljast langdvölum á og við vatn eða sjó.

Aðrar merkingar

Við sérstakar rannsóknir eru oft notaðir ágrafnir plasthringir á háls eða fætur, t.d. á gæsir og álftir. Þeir geta verið mismunandi að lit og með kóða með tveimur eða þremur bók- eða tölustöfum sem eru einstakir fyrir hvern fugl. Lesa má á þessa hringi úr fjarðlægð með góðum sjónauka eða fjarsjá. Þannig er fylgst með ferðum viðkomandi fugls án þess að fanga hann eða drepa og smám saman safnast gögn um ferðalög einstakra fugla. Sama gildir um vængmerki úr plasti með bók- og tölustöfum sem hafa t.d. verið notuð við merkingar á æðarfugli hér á landi. Eftir að rafrænar myndavélar urðu algengar ná ljósmyndarar stundum að lesa númer á málmmerkjum af myndum sem var nánast ómögulegt fyrrum án þess að ná fuglunum.

Síðustu áratugi hafa radíósendar verið notaðir hérlendis, t.d. við mat á dánartíðni rjúpna, en slíkar merkingar gera mönnum kleift að fylgjast nánar með ferðum fuglanna en unnt er með hefðbundnum merkingum. Þessi nýja aðferð dregur úr óvissunni sem felst í því að merkjum sé ekki skilað en getur haft í för með sér nýja óvissu sem er hvort senditækin sjálf hafi áhrif á atferli og lífslíkur fuglanna. Þá hafa gervitunglasendar verið notaðir á villta fugla en eingöngu þá stærri sem geta auðveldlega borið slík tæki. Þessir sendar gera fræðimönnum kleift að fylgjast með ferðalögum fuglanna frá degi til dags og eru upplýsingar gjarnan birtar á netinu. Enn nýrri tækni eru ljósritar („geolocators“) sem eru ekki eins nákvæmir og gervitunglasendar en langtum ódýrari. Ókostur við ljósrita er að ná þarf fuglunum aftur síðar til að hala niður gögnum af ljósritunum. Þeir eru smærri en sendar svo þá má festa á mun smærri fugla. Þeir henta fyrst og fremst á fugla sem ferðast langar leiðir og hafa m.a. verið notaðir hérlendis á lunda, kríur, skrofur, lóma og hrafnsendur.

Hvenær hófust merkingar?

Fuglamerkingar hafa verið stundaðar á Íslandi síðan 1921, fyrst af Dananum Peter Skovgaard en frá árinu 1932 af Náttúrufræðistofnun Íslands (og forvera hennar Náttúrugripasafninu). Á fyrstu áratugum merkingastarfsins voru gefnar út skýrslur um framkvæmd merkinganna, fjölda merktra fugla, hverjir voru merkingamenn og um endurheimtur á merktum fuglum. Því miður féll útgáfa þessara skýrslna niður frá og með árinu 1953.

Úrvinnsla merkinga

Stefnt er að því að koma öllum merkingagögnum á rafrænt form og að því að fuglamerkingamenn geti skilað merkingagögnum á rafrænan hátt yfir netið. Ennfremur er unnið að gerð vefviðmóts svo skila megi upplýsingum um endurfundna fugla á rafrænan hátt. Þá er áætlað að koma upp vefriti á heimasíðu NÍ með leiðbeiningum til merkjenda, ýmsum upplýsingum um merkingastarfið, áhugaverðum upplýsingum um merkingar og niðurstöður þeirra, yfirliti um merkingar og endurfundi, o.fl.

Ársskýrslur fuglamerkinga

Að lokum

Tilkynningu um fund á fuglamerki skal senda á heimilisfang í Garðabæ neðst á þessari síðu eða í tölvupósti fuglamerki@ni.is.

uppfært janúar 2012

Tilkynningar um fund á fuglamerki

Sendist á:

Náttúrufræðistofnun Íslands

Fuglamerki

Urriðaholtsstræti 6-8

Pósthólf 125

212 Garðabær

Einnig má tilkynna endurheimtur símleiðis í síma: 5 900 500, eða með tölvupósti: fuglamerki@ni.is.

Excel-eyðublað fyrir merkingaskýrslu (vistið skjalið)

Excel-eyðublað fyrir endurheimtu merkis (vistið skjalið)