Grágæsastofninn stærri en talningar sýna

Nýleg grein í norska dagblaðinu Sunnmørsposten (8. mars 2004), þar sem fjallað var um vetursetu íslenskra grágæsa í Noregi, hefur vakið athygli íslenskra fjölmiðla. Þar kemur fram að breytt farmynstur grágæsa, kalli á endurskoðun aðferða við mat á íslenska grágæsastofninum. Þetta hefur reyndar legið fyrir í nokkur ár og fyrstu vísbendingarnar um að grágæsastofninn væri vanmetinn komu fram þegar árið 1996. Þessi grunur styrktist enn frekar er sérfræðingur Náttúrufræðistofnunar, Morten Fredriksen, hóf úrvinnslu margra ára rannsóknagagna íslenskra og breskra vísindamanna árið 2001. Guðmundur A. Guðmundsson og Kristinn Haukur Skarphéðinsson fuglafræðingar tóku af þessu tilefni saman eftirfarandi:

Breska talningin sýnir fækkun frá 1992
Veturseta íslenskra grágæsa hefur til skamms tíma einskorðast við Skotland og norðanvert England. Þar hafa gæsirnar verið taldar árlega í nóvember síðan um 1960. Þær talningar voru til skamms tíma álitnar tæmandi og endurspegla raunverulega stofnstærð.

Samkvæmt bresku talningunum óx grágæsastofninn samfellt frá 1960 og næstu 30 árin, úr 25.000 fuglum í rúmlega 100.000. Frá 1992 til 1999 sýndu þessar bresku talningarnar hins vegar verulega fækkun grágæsa og undanfarin ár hefur stofninn verið talinn um 80.000 fuglar á vetrastöðvum ? eftir að veiðitíma lýkur hér á landi! Vegna þessarar samfelldu fækkunar í stofninum (meira en 20% á innan við 10 árum) var grágæs sett á válista árið 2000 í samræmi við reglur Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna (IUCN) þar um.

Íslensku tölurnar réttar
Opinber skráning skotveiða á Íslandi hófst árið 1995 og skv. þeim tölum var árleg veiði á grágæs hér á landi um 35 þúsund fuglar að meðaltali árin 1995-2002 (bil: 30.471-41.240, sbr. Veiðdagbók 2004). Samanburður á talningum frá Bretlandseyjum og veiðitölum hér á landi leiddi fljótlega í ljós að dæmið gekk einfaldlega ekki upp. Annað hvort var veiði úr stofninum ofskráð eða stofninn verulega vanmetinn í talningum. Einnig gat verið um skekkjur í báðum þessum þáttum að ræða.

Á alþjóðlegum fundi sérfræðinga um gæsarannsóknir sem haldinn var á vegum Umhverfisráðuneytisins á Hvanneyri í september 2001 voru þessar niðurstöður ræddar í ljósi þeirrar úrvinnslu sem var unnið að á vegum Náttúrufræðistofnunar og tillögur gerðar um endurskoðun á aðferðafræði talninga. Síðan þá hefur verið unnið að þróun endurbættra aðferða. Menn höfðu á þessum tíma trú á áreiðanleika íslenskra veiðitalna og síðan hafa kannanir á vegum Umhverfisstofnunar meðal veiðimanna stutt þá niðurstöðu enn frekar. Ennfremur hefur verið reynt að reikna út veiðar á grágæs á Bretlandseyjum, en engin opinber skráning veiða fer fram þar. Niðurstaða þeirra útreikninga var að 20-25.000 grágæsir væru skotnar þar árlega (Fredriksen, M. 2002, Wildfowl 53:27-34). Alls eru skv. þessu veiddir 50-60 þúsund fuglar úr íslenska grágæsastofninum ár hvert og ljóst að skotveiðar hafa afgerandi áhrif á stofninn, þrátt fyrir að hann sé stærri en talið var.

Tugþúsundir grágæsa "týndar"
Innan skamms eru væntanlegar á prenti niðurstöður ítarlegra rannsókna Náttúrufræðistofnunar og breskra samstarfsaðila á íslenska grágæsastofninum og heiðagæsastofninum þar sem reynt er með hjálp stofnlíkana að rýna í talningar og önnur gögn (Fredriksen o.fl. (í prentun), Journal of Applied Ecology, apríl 2004). Í þeirri grein kemur fram að ef veiðitölur eru réttar þurfi grágæsastofninn að vera a.m.k. nokkrum tugum þúsunda stærri en talningar gefa til kynna í dag.

Nokkrar skýringar geta verið á vanmati á grágæsastofninum á Bretlandseyjum:

(1) Talningar fara fyrst og fremst fram á þekktum náttstöðum og því kann að vera að þær fylgi ekki örum breytingum á dreifingu fuglanna innan Bretlandseyja.

(2) Vetrarútbreiðsla grágæsa hefur breyst og einskorðast ekki lengur við Skotland og N-England. - Grágæsum hefur fjölgað utan hefðbundinna slóða, m.a. á Suðureyjum við vesturströnd Skotlands, á Írlandi, á Færeyjum og loks í Noregi en þar hafa hafa merkingar auk þess sýnt skýr tengsl við Ísland.

(3) Komu grágæsa á vetrarstöðvarnar hefur seinkað og talningar fara fram of snemma. - Samkvæmt frásögnum veiðimanna dvelja grágæsir lengur á Íslandi í dag en þær gerðu áður. Líklegar skýringar á því gætu verið samspil mildara tíðarfars og stóraukinnar kornræktar. Því miður hafa grágæsir lítið verið taldar á Íslandi.

4000 til 6000 gæsir í Noregi

Af ofansögðu má ráða að fréttir af vetursetu grágæsa í Noregi eru ekki glænýjar. Hins vegar lýsa þær tiltölulega nýtilkomnum ferðum íslenskra grágæsa til Noregs. Menn urðu fyrst varir við þessar ferðir gæsanna uppúr 1990 og þá í fremur litlum mæli (innan við 500 fugla). Gæsunum hefur hins vegar fjölgað á þessum slóðum og veturinn 2001-2002 var talið að grágæsir af íslenskum uppruna í Noregi gætu verið á bilinu 4000-6000 fuglar. Það vantar því mikið mikið upp á að allar ?týndu? gæsirnar séu fundnar og líklega er þeirra helst að vænta á Bretlandseyjum, nú sem fyrr.

Grágæsastofninn hefur verið vanmetinn á undanförnum árum og talningar á Bretlandseyjum, sem áður voru taldar ná til alls stofnsins, ber fremur að túlka sem stofnvísitölur en heildartalningu. Samkvæmt þeim talningum, þá fækkaði í gæsastofninum upp úr 1990 en einnig er hægt að skýra niðurstöður þeirra með því að fuglarnir hafi einfaldlega flutt sig til. Við vitum ekki með vissu hvort er rétt og því ber okkur að túlka þessar talningar varfærnislega og reyna fremur að draga úr veiðum á gæsastofninum en að auka þær.

GAG/KHS