Margæs (Branta bernicla hrota)

Margæs er fergestur á Íslandi vor og haust. Hún er lítið stærri en æðarfugl. Ljósm. Guðmundur A. Guðmundsson.

Margæsir hófu sókn í nýgræðing á túnum við sjávarstrendur um miðjan áttunda áratuginn. Ljósm. Guðmundur A. Guðmundsson.

Starfsmenn NÍ við margæsamerkingar á Álftanesi 16. maí 2001. Ljósm. Jóhann Óli Hilmarsson.

Margæsin DX ásamt ómerktum maka sínum á leiru við Skógtjörn 25. maí 2002. Þessi steggur varð fyrstur yfir Grænlandsjökul vorið 2002 en lenti trúlega í klóm veidimanns um leið og hann kom á vesturströndina tíu dögum eftir að þessi mynd var tekin. Ljósm. Guðmundur A. Guðmundsson.

Margæs er smávaxin hánorræn gæsategund (litlu stærri en æðarfugl) sem á varpheimkynni allt umhverfis norðurheimskautið. Hún er náskyld helsingja Branta leucopsis, sem er talsvert stærri og allfrábrugðinn í útliti. Þrátt fyrir það rugla sumir þessum tegundum saman, eins og nýlegt dæmi er um (Mbl. 8. maí 2002, bls. 2).

Margæs er skipt í fjórar undirtegundir. Ein af þeim B. b. hrota (ljós á kviði) verpur á Svalbarða, Grænlandi og í Norður-Kanada. Sú undirtegund skiptist í þrjá meginstofna. Lítill varpstofn á Svalbarða og Norðaustur-Grænlandi (um 5000 fuglar) sem hefur vetursetu við Norðursjóinn, á Jótlandi og við Lindisfarne á Norðaustur-Englandi, er talinn einangraður stofn. Hinir tveir eru stærri. Annar þeirra verpur miðsvæðis í N-Kanada og hefur vetursetu á austurströnd Bandaríkjanna (um 100.000 fuglar), en hinn verpur í Norðaustur-Kanada en hefur vetursetu í Vestur Evrópu, einkum á Írlandi. Farleið þess síðastnefnda liggur um vestanvert Ísland vor og haust. Sá stofn telur aðeins um 20.000 einstaklinga að hausti.

Margæsin er eins og nafnið bendir til strandfugl, en hún aflar fæðu nær eingöngu í og við fjöru. Fæða hennar er margskonar sjávar- og strandgróður. Aðalfæðan er marhálmur Zostera marina og sjávarfitjungur Puccinella maritima, en einnig grænþörungar svo sem Ulva sp. Síðari ár hafa margæsir í auknum mæli sótt í ræktuð tún að vorlagi til beitar. Þessarar breyttu hegðunar hefur orðið vart hérlendis, sem og á vetrarstöðvum á Írlandi. Beit er þó bundin við tún í nágrenni hefðbundinna margæsasvæða, enda sækja fuglarnir enn stærstan hluta fæðunnar til strandar.

Það eru aðeins tæp þrjátíu ár síðan það varð ljóst að margæsir ferðast milli varpstöðva í Kanada og vetrarstöðva í Evrópu. Margæsir sem voru litmerktar í Norður-Kanada sáust á Íslandi haustið 1974. Á árunum 1984-1986 voru hundruð gæsa af þessum stofni merktar í Kanada með lituðum hringjum sem lesa má af á löngu færi. Um 70% þeirra sáust aftur á vetrarstöðvum á Írlandi. Um 40 einstaklinga varð vart hérlendis, flestra við Bessastaði, og sáust sumar þeirra á sömu stöðum mörg ár í röð. Vorin 2001 og 2002 hefur alls 101 margæs verið merktar með litmerkjum á Álftanesi á vegum Náttúrufræðistofnunar. Af 59 fuglum merktum í maí 2001 varð 48 vart á sömu slóðum vorið 2002.

Samkvæmt talningum á Írlandi er stærð Kanada/Evrópu stofns margæsa um 20.000 fuglar að hausti. Talningar benda til talsverðs vaxtar í stofninum s.l. tvo áratugi (um 12.000 uppúr 1970). Talningar hérlendis að vorlagi benda til þess að allur stofninn hafi viðdvöl hér á landi, enda er ólíklegt að margæsir gætu komist alla þessa leið (4.500 km) án þess að byggja upp orkuforða hér á landi.
Fyrstu margæsirnar koma til landsins fyrri hluta apríl og fjölgar þeim ört uns hámarki er náð um miðjan maí. Síðustu viku maí mánaðar halda þær svo áfram áleiðis til varpstöðvanna. Þær eru bundnar við strandsvæði Vesturlands, einkum innanverðan Faxaflóa og sunnanverðan Breiðafjörð að vorlagi. Á haustin fara þær aftur um Ísland á tímabilinu frá miðjum september til byrjunar nóvember á leið sinni til Írlands. Þá halda þær sig einkum við Hjörsey á Mýrum. Frá því um 1990 hefur orðið vart verulegrar fjölgunar margæsa við sunnanverðan Faxaflóa bæði vor og haust. Samsvarandi fjölgunar hefur ekki orðið vart á vetrarstöðvum á Írlandi og stafar því að öllum líkindum af breyttri dreifingu.

Guðmundur A. Guðmundsson, fuglafræðingur, hefur umsjón með rannsóknum NÍ á fari margæsa í samvinnu við WWT.