Smádýr í vistgerðum hálendisins

Úr Þjórsárverum. Arnarfellsver, frá vinstri Kerfjall, Arnarfell hið mikla og Arnarfell hið litla. Í Þjórsárverum fóru fram vistgerðarannsóknir. Ljósm. Borgþór Magnússon.

Árið 1999 tók Náttúrufræðistofnun Íslands að sér náttúrufarskönnun vegna fyrirhugaðra virkjunarframkvæmda við Kárahnjúka. Náttúrufari skyldi lýst og lagt mat á verndargildi hinna ýmsu landgerða. Verkefnið var viðamikið og voru þróuð vinnubrögð sem höfðu ekki áður viðgengist í rannsóknum af þessu tagi til að ná markmiðunum sem best og á fullkomlega hlutlausan hátt.

Mismunandi landgerðir voru metnar og mældar á ýmsan hátt og svokallaðar vistgerðir skilgreindar út frá mælingum á gróðurfari. Gróðurkortlagning var lögð til grundvallar þessari vinnu. Undir hverja vistgerð voru lík gróðurfélög sameinuð til að einfalda náttúrufarslýsingar og gera úrvinnslu auðveldari, markvissari og skiljanlegri.

Háplöntuflóran var grunnur að skilgreiningum vistgerðanna, en samsetning hennar gefur margt til kynna um aðstæður, t.d. jarðvegsgerð, rakastig, þéttleika og hæð gróðurs. Þannig bíður hver vistgerð upp á sérstakar aðstæður sem hafa áhrif á samsetningu smádýrafánunnar.

Smádýr voru rannsökuð í vistgerðunum til að fá enn frekari þekkingu þeim og gerð er grein fyrir fánunni í lýsingum á einkennum vistgerðanna. Í ljós hafa komið augljós tengsl milli samsetningar flóru og fánu.

Til þessa hafa vistgerðir verið skoðaðar og skilgreindar á nokkrum svæðum vítt og breitt um hálendið, svæðum sem komið hafa til álita sem virkjunarstaðir. Um er að ræða eftirfarandi svæði: Kjölur/Guðlaugstungur, Þjórsárver, Skaftártunga/Langisjór/Laki, Hofsafréttur, Skjálfandaljót, Möðrudalur/Arnardalur og Brúardalir/Vesturöræfi. Auk þess hafa Emstrur hlotið skemmri skírn í þessum fræðum.

Smádýrarannsóknir hafa farið fram í vistgerðum á aðeins þrem þessara svæða, þ.e. Kili, Skaftártungu og nágrenni og Brúardölum og nágrenni, þar sem úrvinnsla gagna er afar tímafrek og á fárra færi hér á landi.