Kartöflubjalla – skart eða skaðræðisskepna?

Þann 6. júní 2006 litu tvö ung systkin í fylgd föður síns við á Náttúrufræðistofnun. Í farteskinu var einkar falleg bjalla sem þau höfðu haldið lifandi í boxi um tveggja vikna skeið. Bjölluna hafði amma þeirra fundið í innfluttri pakkningu með spínati sem hún keypti í verslun í Árbænum í Reykjavík. Bjallan var öllu stærri en þær bjöllur sem að öllu jöfnu verða á vegi okkar hér á landi og einkar skrautleg á lit. Hér var augljóslega á ferð hin nafnkunna kartöflubjalla eða kólóradóbjalla eins og hún er stundum kölluð. Erlendis er tegundin alræmdur skaðvaldur á kartöfluökrum. Þurfum við að óttast?

Uppruni og innrásin í Evrópu

Kartöflubjalla (Leptinotarsa decemlineata) sem barst til Reykjavíkur með innfluttu spínati seint í maí 2006.

Kartöflubjallan (Leptinotarsa decemlineata) á uppruna að rekja til S-Ameríku og vestanverðrar N-Ameríku. Upp úr miðri 19. öldinni fór hún að dreifast austur eftir álfunni og að berast til Evrópu í lok aldarinnar. Árið 1922 er talið að hún hafi verið orðin landlæg í Bordeaux í Frakklandi. Eins og nýrra landnema er háttur tók það kartöflubjölluna nokkurn tíma að festa sig í sessi í nýjum heimkynnum og öðlast kraft til frekari útrásar. Að þeim tíma liðnum hófust landvinningar. Til að gefa hugmynd um atburðarásina skulu talin upp nokkur lönd og ártöl: Belgía og Spánn (1935), Lúxemborg (1936), Holland og Sviss (1937), Austurríki (1941), Ungverjaland og Tékkóslóvakía (1945), Pólland og Rúmenía (1947), Tyrkland (1949). Tegundin náði því á tiltölulega skömmum tíma að leggja undir sig alla M- og S-Evrópu, allt austur til Sovíetríkjanna sálugu. Einnig hefur hún fundist í öllum Norðurlandanna og Bretlandi en ekki náð þar fótfestu.

Lýsing

Bjallan er sporöskjulaga, kúpt, um 10 mm löng og 7 mm breið. Höfuð og hálsskjöldur eru rauðgul með svörtum flekkjum, en skjaldvængir gulir, svartbryddir og með fjórum svörtum langröndum hvor. Lirfan er dökkrauð í fyrstu en verður síðan gul með tveim röðum af svörtum flekkjum á hvorri hlið. Höfuðið er svart svo og afturrönd hálsskjaldarins.

Lífshættir

Kartöflubjallan liggur í vetrardvala á fullorðinsstigi, nokkuð djúpt í jörðu (25–40 cm). Þær vakna til lífs á vorin eftir rigningar og þegar jarðvegshiti hefur náð 14°C hita á því dýpi sem þær lágu. Þær koma ekki allar fram um sama leyti heldur dreifist fótaferðin á lengri tíma. Þær makast fljótlega og kvendýrin verpa strax að því loknu. Á u.þ.b. mánaðartíma geta þær verpt mörg hundruð eggjum. Eggin klekjast á 4–10 dögum. Lirfurnar ná fullum vexti á um 15 dögum, grafa sig þá niður í jarðveginn og púpa sig. Ný kynslóð bjallna skríður síðan úr púpum að 8–15 dögum liðnum. Sumar þeirra fara þegar að leggja drög að annarri kynslóð, en ekki er tryggt að það ferli nái lokastigi. Hinar fara strax að grafa sig niður og leggjast í vetrardvala. Kringum mánaðamót ágúst/september hverfa síðustu bjöllurnar niður í “undirheimana” og dveljast þar í dái til næsta vors.

Skaðsemi

Kartöflubjöllur lifa á plöntum af ættinni Solanaceae en kartaflan er í mestum mætum. Þegar bjöllurnar vakna á vorin taka þær strax til við að naga ungu kartöflugrösin. Þær verpa eggjum sínum í klösum á þau og lirfurnar taka svo hraustlega til matar síns. Vegna þess hve upprisutími bjallnanna að vori og snemmsumars er rúmur hafast við samtímis á ökrunum dýr á öllum þroskastigum, lirfur af öllum stærðum og fullorðnar bjöllu, svo og lirfur af seinni kynslóð þegar þannig atvikast. Það þarf ekki ríkt hugmyndaflug til að átta sig á skaðsemismætti bjallnanna þvílík sem viðkoman er allan vaxtartíma kartöflugrasanna. Sum ár er meira af kartöflubjöllunni en önnur. Þegar verst lætur aflaufgast heilu akrarnir og sem leiðir til alvarlegs uppskerubrests.

Kartöflubjöllur á Íslandi

Árið 1943 ritaði Geir Gígja, skordýrafræðingur, grein um kartöflubjölluna í Lesbók Morgunblaðsins (17. árg., 15. tbl., bls. 127). Tilgangurinn var að upplýsa landsmenn um þessa vá sem var farin að herja á Evrópulönd samtímis heimsstyrjöldinni síðari og benda á að hún gæti auðveldlega borist hingað með varningi. Sögur hafa farið af kartöflubjöllum í kartöfluförmum um borð í skipum en fátt er um varðveittar staðfestingar á slíkum sögnum. Í gagnagrunni Náttúrufræðistofnunar eru skráð þrjú tilvik þar sem tegundin kemur við sögu hérlendis. Um er að ræða þrjár bjöllur sem hér hafa fundist. Sú fyrsta fannst í Reykjavíkurhöfn í júlí 1966, sú næsta á Seltjarnarnesi í júlí 1997 og að síðustu fannst sú sem varð hvatinn að þessari kynningu í Reykjavík í maí 2006.

Þurfum við að óttast?

Lítil ástæða er til að óttast að kartöflubjöllur setjist hér að og geri óskunda í Þykkvabænum eða kartöflureitum í bakgörðum okkar. Í ljós hefur komið að aðstæður í N-Evrópu og Bretlandi virðast ekki henta tegundinni enn sem komið er. En fátt verður fullyrt um aðlögunarmátt bjallnanna til lengri tíma litið. Sem sagt, þessi glæsilega bjalla telst því frekar skart en skaðræðisskepna hingað til lands komin.