Haustfeti – sannur haustboði

Haustfeti Operophtera brumata er sannur haustboði en fiðrildin fara á stjá þegar fer að kula að afloknu sumri. Fyrsta skráða dagsetningin á upphafi flugtíma haustfeta er 18. september. Í seinnihluta október verður fjöldi haustfetanna mestur og stundum sjást þeir fram eftir nóvember ef veður leyfir.

Haustfeti er ein þeirra fiðrildategunda sem spilla trjágróðri í görðum okkar. Grænar lirfur hans má finna á trjánum fyrri hluta sumars. Þær eru fjölhæfar í fæðuvali og éta laufblöð margra trjátegunda en reyniviður, birki og víðitegundir eru ofarlega á matseðlinum.

Haustfetinn er algengur um sunnanvert landið í görðum í þéttbýli og skóglendi. Norðan til á landinu er hann öllu fátíðari og einungis fundinn í görðum í byggð.

Lítið fyrir augað

Haustfetinn er heldur lítið fyrir augað og engan veginn ímynd fagurra fiðrilda. Drappleitir og einsleitir karlarnir eru meira áberandi en kerlurnar. Þeir fljúga helst á nóttinni en hafa hægt um sig að degi til. Þá sitja þeir stundum í miklum fjölda á húsveggjum, t.d. umhverfis útiljós sem lýst hefur um nóttina. Kerlurnar eru hins vegar ófleygar enda eru vængir þeirra mjög vanþroska, aðeins örlitlir stubbar. Haustfeta verður ekki ruglað saman við aðrar tegundir fiðrilda á þessum árstíma.

Kerla haustfetans er nær vængjalaus. Ljósm. Erling Ólafsson.	Karlinn sest gjarnan á húsveggi og sést þá vel. Ljósm. Erling Ólafsson.

Fetar (ættin Geometridae) eru meðalstór fiðrildi, á íslenskan mælikvarða, og þekkjast m.a. á þríhyrndum framvængjum sem liggja flatir yfir bolnum í hvíldarstöðu, þannig að flöturinn minnir einna helst á hjarta eða þríhyrning. Sextán tegundir feta finnast hér á landi og aðeins tvær þeirra fljúga á haustin, auk haustfetans skógfeti Erannis defoliaria sem er stærstur fetanna. Hann er mynstraður, gulur og ljósbrúnn á lit, og framhorn vængja karldýranna mun oddhvassari en á haustfeta. Kerlur skógfeta eru alveg vængjalausar, hafa ekki einu sinni vængstubba eins og haustfetarnir. Skógfeti er fágætur og finnst aðeins á Suðausturlandi. Þrjár aðrar fiðrildategundir íslenskar fljúga einnig á haustin en þær eru mun minni en fetarnir. Stundum sjást einnig mun stærri firðildi á ferli á haustin. Þá er næsta víst að um sé að ræða erlend flækingsfiðrildi sem borist hafa til landsins með hlýjum, suðaustlægum vindum (dæmi).

Haustfetinn 2001

Haustið 2001 var lesendum vefsíðu NÍ gefinn kostur á að fylgjast með rannsóknum á flugtíma haustfetans en þær voru liður í umfangsmiklum rannsóknum á íslenskum fiðrildum sem staðið hafa yfir frá árinu 1995 (nánar). Haustfetar voru veiddir í ljósgildrur á fjórum stöðum á landinu, Hafnarfirði, Tumastöðum í Fljótshlíð, Skaftafelli og Kvískerjum í Öræfum. Gildrurnar voru tæmdar vikulega og fjöldi veiddra haustfeta var sýndur jafnóðum á línuriti á vefsíðunni. Til hliðsjónar voru sýndar samsvarandi niðurstöður frá árinu á undan (2000).

Þar sem veður eru ótrygg á þessum árstíma þarf haustfetinn að sæta lagi við að athafna sig. Flug karlanna liggur að mestu niðri þegar hiti fer undir frostmark en þeir fara á kreik og finna sér kerlur til að makast þegar hlánar. Af þessum sökum verða oft óreglur á flugtíma haustfetans, eins og fram kemur á báðum línuritunum, 2000 og 2001. Tegundir sem fljúga á sumrin sýna oftast jafnan stíganda að hámarki og jafnan fallanda í kjölfarið. Þá hefur komið fram að flugtími haustfeta hefst um tveim vikum síðar í Öræfum en á Suður- og Suðvesturlandi. Enn hefur ekki verið skýrt hvernig á því stendur.

Áhugasamir lesendur geta lagt þessum rannsóknum lið. Á útbreiðslukortinu eru sýndir fundarstaðir haustfeta á landinu til þessa. Sérstaklega er skorað á fólk á norðan- og austanverðu landinu þar sem fundarstaðir eru fáir að aðstoða við að fylla í eyðurnar. Lögð er áhersla á að eintök verði send til Náttúrufræðistofnunar Íslands þar sem útbreiðslukort eru alfarið byggð á eintökum sem varðveitt eru í söfnum.