LJÓSGILDRUR - GERÐIR OG VIRKNI

Flestar tegundir náttförulla fiðrilda hafa þá áráttu að sækja í ljós. Ýmsar misflóknar gerðir af ljósgildrum hafa verið hannaðar til að færa sér þá áráttu fiðrildanna í nyt. Einföld og vinsæl gerð er t.d. hvítt lak sem strekkt er út sem lóðréttur flötur og lýst upp með sterku ljósi. Fiðrildin dragast að lakinu og setjast á það en þá er einfalt að tína þau af. Þessi einfalda gerð byggist á nærveru safnarans, sem getur valið þau eintök sem hann ágirnist helst og látið hin vera. Þessi aðferð er mjög í anda nútímans þar sem sums staðar má vart orðið deyða flugu án þess að það sé litið hornauga. Á Álandseyjum er notkun ljósgildra t.d. bönnuð.

Ryrholm-ljósgildra. Ljósm. Erling Ólafsson.

Lakið hentar hins vegar engan veginn við rannsóknaverkefni sem gerir ráð fyrir samfelldri söfnun yfir ákveðið tímabil, hvernig sem viðrar. Í slíkum tilfellum þurfa gildrurnar að ganga sjálfvirkt. Umsjónarmaður tæmir þær síðan með reglulegu millibili og sér um að allt gangi eins og til er ætlast.

Sjálfvirk ljósgildra er þannig gerð að undir sterkri ljósaperu er stór trekt sem liggur niður í safnílát. Í safnílátinu er svæfingarefni sem tryggir að fiðrildin sleppi ekki út úr gildrunni. Ýmsar útfærslur eru til á þessari uppbyggingu, hver með sína kosti og galla.

Jarðygla (Diarsia mendica) sækir mjög í ljósagildrurnar á miðju sumri. Ljósm. Erling Ólafsson.	Svíinn Nils Ryrholm við uppsetningu ljósgildranna á Tumastöðum 1995. Þessi gerð er hans hönnun og er hún við hann kennd.

Ýmsar gerðir ljósapera eru notaðar en algengastar eru 160-200 W blandljósperur (Tungsten, crypton) og 125 W kvikasilfursperur. Blandljósperur hafa þann kost að hægt er að tengja þær beint inn á 220 volta rafkerfi. Þær hitna hins vegar mikið og springa gjarnan ef kalt er og votviðrasamt. Kvikasilfursperur hafa þann kost að hitna ekki og endast því miklu lengur í misjöfnum veðrum. Þær þola hins vegar ekki beina tengingu við 220 volta rafkerfi og þurfa því viðnám (ballest). Rafbúnaður getur verið mismunandi. Hægt er að notast við 220 volta rafkerfi, minni ljósavélar og jafnvel 12 volta rafgeyma. Það fer fyrst og fremst eftir aðstæðum hvaða kostur verður fyrir valinu.

Ryrholm-ljósgildra lýsir skært í myrkri og lokkar til sín fiðrildi.	Jalas-ljósgildra i húsagarði í Hafnarfirði.

Æskilegt er að hafa sjálfvirkan búnað til að tendra ljósið og slökkva þegar birtir á ný svo að gildrurnar verði ekki of bindandi. Ýmist er notast við ljósnema eða klukkubúnað til þess arna. Auk þess er það rafmagnssparandi fyrrihluta sumars þegar myrkur stendur stutt yfir.

Gildrur eru ýmist hafðar með þaki, til að takmarka vatnsflæði í gildrurnar í regni og hlífa ljósabúnaðinum, eða þaklausar. Í báðum tilvikum er höfð minni trekt ofan í safnílátinu undir stóru safntrektinni. Netgrisja er límd yfir trektina til að tapa ekki fiðrildum niður í hana. Stútur litlu trektarinnar liggur síðan niður úr safnílátinu, en þannig er tryggt að vatn sé leitt niður úr gildrunni í stað þess að það safnist í hana. Einnig er mikilvægt að koma fyrir vatnslási undir aftöppunartrektinni. Vatnslás tryggir betri endingu og virkni svæfingarefnanna og kemur í veg fyrir að vindur trekki upp í gegnum gildruna.

Ýmis efni er hægt að fá til að svæfa skordýr en til notkunar í gildrum þurfa þau að vera gædd ákveðnum eiginleikum. Þau mega t.d. ekki hafa þau áhrif á fiðrildin að litir þeirra breytist eða að þau stífni um of. Efnið má heldur ekki vera of rokgjarnt, þ.e. verður að hafa hæga uppgufun svo að það endist vel á milli tæminga. Tvö efni hafa einkum verið notuð, þ.e. klóróform og tetraklóretan. Hið síðarnefnda drepur fiðrildin strax en klóróform er mun seinvirkara. Bæði efnin eru mjög varasöm og verður að umgangast þau af mikilli varúð.

Að lokum skal þess getið að eggjabökkum er raðað í safnílátið til að auka yfirborðið sem fiðrildin hafa til að setjast á. Þannig verður minna um að þau séu skríðandi hvert ofan á öðru og eyðileggi litmynstur, sem er mikilvægt við nafngreiningu.

Tvær gerðir ljósgildra hafa verið notaðar hér á landi undanfarin ár. Gildra sem hönnuð var í Svíþjóð, svokölluð Ryrholm-gildra, hefur verið notuð á öllum stöðum nema í Hafnarfirði, þar sem finnska Jalas-gildran hefur verið notuð.

Ryrholm-gildran er sterkbyggð og gerð til að standa á jörðinni. Hún er ekki með þaki. Safntrektin er úr áli og safnílátið er kassi úr þykkum, vatnsvörðum krossviði. Ryrholm-gildran er mjög stöðug og örugg í flestum veðrum. Jalas-gildran er hins vegar byggð úr léttu efni. Hún er með þaki og safntrekt úr plastdúk og plastfata er notuð sem safnílát. Hún er hengd upp í tré eða á þar til gerða grind og er auðflutt og fyrirferðarlítil. Hún hentar því ágætlega sem ferðagildra. Jalas-gildran getur verið ókyrr í vindi ef ekki er vel frá henni gengið með stögum.

Um áhrifasvæði gildru er lítið vitað. Ljósið lýsir vissulega skært langa vegalengd en þó er ekki gert ráð fyrir að áhrifasvæðið sé stærra en sem nemur hring með 50 m radíus. Reyndar er ekki ólíklegt að áhrifin séu mismunandi á ólíkar tegundir fiðrilda, þ.e. að sumar verði fyrir áhrifum lengra að en aðrar.