Geitungabúin
Geitungarnir stunda pappírsgerð en pappír er byggingarefni búanna. Þei nota tré og spýtur til pappírsframleiðslunnar, eins og við mennirnir gerum líka. Veðraðar, ómálaðar sýtur henta afar vel. Oft má sjá geitunga naga slíkar spýtur. Þeir skrapa með kjálkunum þynnur af yfirborðinu um leið og þeir mjaka sér hægt aftur á bak. Samtímis blanda þeir efnið með munnvatni. Þannig myndast blautur taumur á viðnum, gjarnan um 1–2 cm langur við hverja efnistöku. Þegar kvikindin hafa fundið heppilega spýtu staðsetja þeir hana og festa sér í minni.
 |
 |
| Trjágeitungar úr einu búi sem tekið var síðsumars, eða 1. september, alls 484 eintök. Ljósm. Erling Ólafsson. | Bú trjágeitungs í grjóturð. Þernur í byggingavinnu. Ljósm. Erling Ólafsson. |
Trjágeitungsdrottningin Regína hefur kennt okkur hvernig staðið er að fyrstu gerð búsins. Skemmst er frá því að segja þegar drottning vorsins hefur lokið sínu hlutverki við byggingu búsins er það á stærð við meðalstórt hænuegg. Fyrstu dætur hennar skríða úr púpum að u.þ.b. fjórum vikum liðnum frá því að móðirin hóf búskapinn og taka þá við af henni. Þeim fjölgar hægt og bítandi og búin blása út í hlutfalli við fjölgunina í búinu.
Það er breytilegt hversu stór og margliðuð búin verða og fer það m.a. eftir tegundum. Einnig er í þessum efnum verulegur breytileiki innan tegundanna. Bú geta orðið á stærð við fótbolta, jafnvel stærri við góðar aðstæður inni á háaloftum húsa. Algengast er að trjágeitungsbúin hýsi fáein hundruð íbúa síðsumars, en mesti fjöldi sem talinn hefur verið úr búi trjágeitungs er 879 fullorðin dýr. Hins vegar verða bú holugeitungs og húsageitungs miklu stærri. Holugeitungur á metið, en mesti fjöldi sem talinn hefur verið úr búi þeirrar tegundar er 6.105 dýr. Stærsta bú húsageitungs til þessa taldi 2.298 geitunga. Aðeins fáein bú roðageitungs hafa verið skoðuð, það stærsta með aðeins 224 íbúum.
 |
 |
| Sexstrend klakhólf í búi holugeitungs. Ljósm. Erling Ólafsson. | Klakhólf í búi holugeitungs með öllum stigum ungviðis, frá eggjum til púpna með fullmótuðum geitungum (lokaðar, dökkar). Ljósm. Erling Ólafsson. |
Að grunni til eru bú allra tegundanna eins en töluverður munur er þó á þeim og auðvelt að greina þau í sundur á útlitinu. Sem dæmi má nefna að bú trjágeitungs eru yfirleitt grá á lit og seigt í þeim, enda þurfa eru þau oft berskjölduð og þurfa að standast veður og vind. Það myndu bú holugeitungs hins vegar aldrei gera. Þau eru afar viðkvæm og hrökkva í sundur við minnstu snertingu. Þau eru oftast brúnleit á lit. Talið er að holugeitungar velji gjarnan feysknar spýtur til pappírsgerðar og skýri það lit og veika byggingu búanna.
Inni í búi eru mismargar hólfaplötur. Þær eru skífulaga, þ.e. ef rýmið þvingar ekki gerð þeirra á nokkurn hátt, liggja láréttar eins og stafli af diskum, alsettar klakhólfum á neðra borði, sú elsta efst og nýjasta neðst. Ólíkt diskastaflanum eru þær aðskildar, þannig að geitungarnir geta farið um á milli þeirra. Fullgert bú trjágeitungs samanstendur oftast af 3–4 plötum, en holugeitungs 7–8 plötum sem auk þess eru stærri um sig. Utan um hólfaplöturnar er síðan pappírshjúpur þeim til varnar, gerður úr fjölmörgum þunnum pappírslögum. Inngangur er alltaf neðst á búinu eða því sem næst.
Klakhólfin eru mörgum undrunarefni og þykja gerð af miklu hugviti og mikilli snilld. Þau eru regluleg og sexstrend. Reyndar eru áhöld um hugvitið sem þarna liggur að baki, því það er einginönnur leið til að tengja saman hólf af þessu tagi en að þau verði sexstrend, þannig að í raun gerist það af sjálfu sér án mikillar hugsunar.
Klakhólfin eru eins og gefur að skilja uppeldisrými ungviðis í búinu. Drottning stingur afturbolnum ofan í hólf, verpir einu eggi í það og festir eggið við vegginn neðarlega í hólfinu. Úr egginu klekst lirfa sem alin er á skordýramauki sem fyrst drottningin en síðar þernurnar færir henni. Þegar lirfan er fullvaxin spinnur hún sterkan silkifald fyrir opið á hólfinu og púpar sig í kjölfar þess. Svo þegar geitungurinn er fullmótaður klippir hann gat á faldinn og skríður út út hólfinu. Hann þarf nokkurn tíma til að þorna og harðna og hefst að því loknu handa við að gegna því hlutverki sem honum er ætlað (sjá lífshætti).
Á haustin tæmast búin. Þernurnar hafa lokið störfum sínum og hverfa til feðra sinna. Karldýrin frjóvga ungu drottningarnar sem leggjast í vetrardvala. Karldýrin drepast að því en því verður ekki haldið fram að þeir hverfi til feðra sinna því þeir eru eingetnir synir mæðra! Búin fara þá þegar að grotna og eyðast. Þau eru nefnilega einnota og því ekki brúkuð aftur að ári. Sá misskilningur er nokkuð útbreiddur.
Aðrar greinar:
Geitungsdrottningin Regína og örlög hennar
Geitungar verða fyrir skakkaföllum