Veggjatítla (Anobium punctatum)

Fullorðnar bjöllur verða 2,8-4,8 mm hér á landi.

Á undanförnum árum hefur veggjatítla hlotið meiri athygli hér á landi en nokkru sinni, þó viðbúið sé að meira hafi verið um hana í gömlum, lélegum húsum hér áður fyrr. Upphaf þessarar auknu athygli má rekja til haustsins 1997, þegar uppgötvaðist alvarleg veggjatítlusýking í húsi í Hafnarfirði sem leiddi til þess að það var fjarlægt af grunni og brennt, með tilheyrandi athygli fjölmiðla. Í kjölfarið fylgdi málarekstur fyrir dómstólum. Á síðustu vikum hafa nokkrar fyrirspurnir borist NÍ um veggjatítlur og er þessum fróðleik ætlað að veita nokkur svör við algengustu spurningunum.

Útbreiðsla
Veggjatítla er útbreidd um alla Evrópu og hefur auk þess borist til Grænlands og náð fótfestu í austanverðri N-Ameríku. Sennilega er þó um mun víðfeðmari útbreiðslu að ræða. Á norðurslóðum þrífst tegundin illa úti í náttúrunni og hefst þar fyrst og fremst við í trjáviði í húsbyggingum og húsgögnum.

Lýsing
Fullorðnar bjöllur eru einlitar brúnar, staflaga, nokkuð breytilegar að stærð (hérlendis 2,8-4,8 mm). Skjaldvængir eru tiltölulega langir, jafnbreiðir fram og aftur, hálsskjöldur er mjórri og kýldur upp í kryppu aftan til. Haus er kýttur inn undir

Á hlið að sjá er hausinn á veggjatítlu kýttur inn undir hálsskjöldinn sem er kýldur upp í kryppu aftan til.

hálsskjöldinn. Áberandi rákir með röð holupytta liggja langs eftir skjaldvængjunum, en undir þeim eru samanbrotnir flugvængir sem bjöllurnar geta gripið til á góðum stundum. Lirfurnar eru ljósir, linir, krepptir, fótstuttir ormar með harða, dekkri höfuðskel, fullvaxnar um 5-6 mm langar.

Lífsferill og lífsskilyrði
Hefja skal frásögn á því að bjöllur klekjast á sumrin úr púpum inni í viðnum. Það gerist í mestum mæli í lok júní og fyrri hluta júlí. Þær grafa sig út á yfirborðið en við það myndast borgöt á viðinn sem eru um 1-2 mm í þvermál. Þar skríða þær um og fljúga jafnvel einhvern spöl í leit að nýjum lendum að leggja undir sig. Á flakkinu leita þær gjarnan í birtu og safnast þá stundum fyrir í gluggum.

Bjöllurnar eru tiltölulega skammlífar og lifa vart lengur en í tvær vikur. Á þeim tíma ná þær að makast og kvendýrin að verpa 20-60 eggjum, sem þau koma fyrir í götum eða sprungum í viðnum. Bjöllurnar verpa þó

Lirfur veggjatítlunnar eru 5-6 mm langar fullvaxnar, krepptar með dökka höfuðskel.

eingöngu í við með tiltölulega hátt rakastig. Eggin klekjast á 3-4 vikum og litlu lirfurnar éta sig inn í viðinn. Það tekur þær langan tíma að vaxa upp og ræðst það mjög af ríkjandi aðstæðum, einkum viðartegund, raka og hita. Heimildum ber ekki saman um það hversu lengi lirfurnar eru að vaxa upp. Sumar gefa upp 2-3 ár en fullt eins líklegt er að miða megi við mun lengri tíma eða 4-8 ár. Veggjatítla leggst á ýmsar viðartegundir, bæði barrtré og lauftré, en hraðast gengur uppvöxtur lirfanna fyrir sig í furu, víði og hesli. Kjörhiti lirfa er 22-23°C en við hita yfir 28°C þrífast þær ekki. Þær þrífast hins vegar ágætlega við lægra hitastig en þá hægir þó verulega á vaxtarhraða og vöxtur stöðvast alveg við 14°C. Loftraki hefur afgerandi þýðingu, en beint samband er milli hans og vatnsinnihalds viðarins. Hagstæðust skilyrði skapast við 30% raka í viðnum, sem samsvarar 100% loftraka. Falli rakastig viðarins niður fyrir 11% stöðvast vöxtur lirfanna. Í húsnæði sem kynt er eðlilega allan ársins hring er rakastig viðar aðeins 6-10%. Við þau skilyrði þrífast veggjatítlur engan veginn. Í

Ummerki um veggjatítlu. Fullorðin bjallan grefur sig út úr timbrinu og skilur eftir sig borgöt. Hún verpir síðan aftur í þau.

gömlum timburhúsum má þó oft finna staði þar sem

veggjatítlur geta lifað góðu lífi og eru það einkum staðir sem húshitunin nær ekki til, t.d. á háaloftum, í kjöllurum og útveggjum. Oft tengist það vatnsleka, t.d. þar sem bárujárnsklæðningu hefur ekki verið viðhaldið, þar sem lekið hefur með skorsteini, gluggakörmum o.s.frv. Einnig getur verið raki í viði út frá vatnsleka frá vöskum, baðaðstöðu og salernisskálum. Slíkar aðstæður geta verið staðbundnar og þannig að sýking nær ekki inn í heilbrigða og þurra viði. Ef hiti og rakastig eru hagstæð geta veggjatítlur lagst á allskyns tréverk, t.d. stoðir, þilplötur, spónaplötur, tágakörfur og jafnvel bækur sem geymdar hafa verið við slæmar aðstæður og ekki hreyfðar lengi.

Í uppvextinum éta lirfurnar sig hægt og bítandi í gegnum viðinn og við það myndast gangar fram og til baka inni í honum. Þegar lirfurnar éta ganga ómeltar leifar aftur af þeim og mynda mjög fínan hvítan salla sem sáldrast gjarnan út um borgötin sem fullorðnu

Kjörlendi veggjatítlunnar: Rakt og heitt háaloft í timburhúsi.

dýrin hafa gert þar sem mikil umferð er á bak við. Þar sem veggjatítlur hafa hafst við óáreittar í langan tíma

verða ummerki augljós, þ.e. yfirborðið alsett borgötum líkt og skotið hafi verið á það með fínum haglaskotum og dufthrúgur undir götunum. Í mörgum gömlum húsum má merkja gömul ummerki eftir veggjatítlur sem hafa horfið vegna breyttra aðstæðna, þ.e. viðgerðir hafa tekist vel leitt til þess að viðir hafa þornað og orðið óhæfir fyrir veggjatítlur. Langtíma atlaga veggjatítlna getur veikt burðarvirki húsa og þar með valdið alvarlegum skaða og miklu fjárhagslegu tjóni.

Þegar lirfurnar hafa loks náð fullum vexti púpa þær sig og bjöllur skríða síðan úr þeim að u.þ.b. tveim vikum liðnum og lýkur þar að segja frá lífsferlinum.

Hvað er til ráða?
Það er úr vöndu að ráða þegar ráðleggja skal um aðgerðir til að komast fyrir veggjatítlur í húsum. Af ofanskráðu má þó lesa að allt ræðst þetta af aðstæðum. Það er því nokkuð ljóst að fyrsta skrefið er ávallt að reyna að meta útbreiðslu kvikindanna í húsinu. Þar kæmi sér án efa best að hafa aðgang að útsjónarsömum tré- eða húsasmið sem kannar ástand hússins, skoðar hugsanlega leka og mælir rakastig timbursins. Einnig má slá á útbreiðsluna með því að kortleggja borgötin, en þó ber að hafa í huga að einnig getur verið um að ræða gömul ummerki. Ekki eru þó allir viðir húsa aðgengilegir og verða því vart metnir á þennan hátt. Þess má geta að ef mikið er um að vera undir yfirborði má stundum heyra atganginn með því að leggja eyra við þil.

Ef vinna skal bug á veggjatítlum í húsum er það grundvallaratriði að uppræta þau skilyrði sem gerir þeim kleift að dafna. Mikilvægast er að útiloka rakann með öllum tiltækum ráðum og þurrka upp viðina. Í sumum tilfellum getur reynst óhjákvæmilegt að endurnýja viði og getur jafnvel verið nauðsynlegt að ganga nokkuð langt í þeim efnum. Hvert sýkt hús er í raun tilfelli fyrir sig sem þarf að meta og er því ekki hægt að gefa eina einhlíta uppskrift að aðgerðum. Engar líkur eru til þess að eitursvæling dugi gegn kvikindunum, þó vissulega megi slá á fjölda fullorðinna bjallna með því að eitra á athafnatíma þeirra og þar með minnka varpið. En eitrið er ekki líklegt til að ná til lirfanna undir yfirborði. Þar væri að vænta meiri árangurs af notkun þunnfljótandi viðarvarnar sem viðurinn drekkur í sig. Allar þessar aðgerðir samanlagðar, þ.e. mat vandans, lekaviðgerðir, loftræsting og þurrkun, eitrun á miðju sumri, viðarvörn (2-3 sinnum), gætu mögulega dugað til að uppræta vandann, en allt ræðst það af því hversu alvarleg sýkingin er orðin. Ljóst er að ganga verður mjög skipulega til verks og byrgja sig upp af þolinmæði. Ef hægt er að koma við mikilli upphitun má e.t.v. stytta tímann til fullnaðarsigurs. Við 55°C drepast veggjatítlurnar á skömmum tíma, en við lægri hita þarf nokkuð lengri tíma, t.d. 2,5 klst við 46°C.

Erlendis eiga veggjatítlur sér náttúrulega óvini, bæði sníkjuvespur og bjöllur sem ráðast til atlögu gegn lirfunum. Þær tegundir er ekki að finna hérlendis.

Umsjónarmaður skordýrarannsókna á NÍ er Erling Ólafsson.