Hvítabjarnakomur á Íslandi

1. Inngangur

Skráðar tilvísanir til hvítabjarna á Íslandi eru einhvers staðar nálægt 500, birtar í sérstökum greinum, ævisögum eða héraðsritum, annálum, dagblöðum, vikuritum, mánaðar- eða ársritum, náttúrufræðiritum og handritum. Eflaust leynast enn fleiri heimildir um hvítabirni og sumar athuganir hafa e.t.v. aldrei verið skráðar en varðveist í munnmælum. Gott væri að fá ábendingar um hvítabjarnaheimildir.

Hér er gerð grein fyrir gögnum um fjölda, tíðni og dreifingu hvítabjarnakoma. Einnig er fjallað um ýmsar almennar upplýsingar um hvítabirni í landinu, svo sem heiti þeirra, örnefni, sögur, manndráp af völdum hvítabjarna og lagaákvæði fyrr og nú. Þá er minnst á hvítabirni þá sem felldir voru 2008 og 2010 og hvort hvítabjarnakomum fari fjölgandi. Að endingu er spurt hvort ætíð sé skynsamlegast að skjóta hvítabirni sem hingað flækjast. Samantekt þessi er að upplagi erindi sem höfundur flutti á málþingi um náttúru Húnavatnssýslna á Gauksmýri 10. apríl 2010 (Ævar Petersen 2010).

2. Heiti

Þrjú íslensk nöfn eru mest notuð yfir tegundina Thalarctos (Ursus) maritimus, þ.e. hvítabjörn, ísbjörn og bjarndýr. Tvö önnur heiti eru gælunöfn, bessi og bangsi. Hvítabjörn mun vera elsta heitið og kemur fyrir í gömlu lögbókunum frá 13. öld, ásamt styttingunni björn (birnir). Elsta bjarnarheitið sem kemur fyrir í Landnámu mun vera bera og er kvendýrsheiti. Heitið ísbjörn er bein þýðing úr dönsku og kom fyrst fram í íslensku í bók Gunnlaugs Oddsen Almenn Landaskipunarfræði (1821). Það var lítið notað fyrr en á 20. öld en virðist núorðið notað mun meira en hvítabjörn. Bjarndýr var einkar mikið notað um tegundina á 19. öld en mun fyrst hafa komið fram í íslensku máli árið 1555 í Ein Kristilig handbog í þýðingu Marteins Einarssonar Skálholtsbiskup. Bjarndýr er hins vegar núorðið notað sem samheiti um allar tegundir bjarna, eins og Benedikt Gröndal getur í Dýrafræði sinni 1878.

3. Fjöldi, tíðni og dreifing

Samkvæmt nýjustu tölum í mars 2010 voru skráðar 289 athuganir á hvítabjörnum á Íslandi með samtals 611 dýrum. Viss ónákvæmni er í þessum tölum því hætta er á að dýr hafi verið tvítalin og stundum er aðeins getið í orðum hve dýrin voru mörg. Bein hafa fundist í jörðu í fjögur skipti og í ellefu tilvikum er aðeins um að ræða hvítabjarnaspor.

Dreifing hvítabjarna sem sést hafa á Íslandi. Hver punktur táknar eina athugun nema þar sem eru tölur. Punkturinn með 13 á miðju landinu vísar til fjölda athugana sem ekki er unnt að staðsetja nánar.

Elsta heimildin er frá um 890 úr Húnavatnssýslum. Í Landnámu er þess getið að Ingimundur gamli landnámsmaður í Vatnsdal hafi komið að birnu með húna við vatn það sem nú heitir Húnavatn og Húnavatnssýslurnar draga nafn sitt af. Hann fangaði dýrin lifandi, færði Haraldi konungi lúfu að gjöf og hlaut fyrir skipið Stíganda með viðarfarmi. Heimildir eru annars strjálar um hvítabjarnakomur fram eftir öldum Íslandsbyggðar. Athuganir eru fáar en nokkuð er um almennt orðaðar lýsingar. Örnefni eru til hér og þar um landið sem benda til hvítabjarnakoma sem aldrei voru skráðar. Þá voru bjarndýrafeldir víða í kirkjum fyrir siðskipti (Björn Teitsson 1975) þótt sjálfsagt hafi margir þeirra komið frá Grænlandi. Elstu leifar um hvítabirni sem hafa verið aldursgreindar eru um 13 þúsund ára (Jóhannes Áskelsson 1938). Hvítabirnir hafa því komið hingað til lands frá því löngu fyrir Landnám.

Helstu gögn frá fyrri öldum eru úr annálum. Líklega eru gögn um komur hvítabjarna nokkuð samfelld frá og með 18. öld, einkum þó frá því dagblöð komu til sögunnar á 19. öld. Til eru samantektir úr einstaka héruðum (Jóhannes Friðlaugsson 1935, Bragi Magnússon 1994, Jónas Halldórsson 1973) en heildstæð yfirlit á landsvísu eru næsta fá (Ævar Petersen og Þórir Haraldsson 1993). Höfundi er kunnugt um tvo einstaklinga sem hafa verið ötulir við söfnun heimilda um hvítabjarnakomur, þá Þóri Haraldsson á Akureyri og Einar Vilhjálmsson frá Seyðisfirði, en þeir geta að sjálfsögðu verið fleiri.

Tíðni hvítabjarnakoma frá Landnámi. Ljósu súlurnar sýna fjölda athugana en þær dökku fjölda dýra.

Raunveruleg tíðni hvítabjarna er varla unnt að meta nema síðustu 2-3 aldir. Frá 1951 sáust hvítabirnir annað hvert ár að meðaltali en árlega á fyrri hluta 20. aldar. Ekki er vitað um jafnmikla tíðni og á seinni hluta 19. aldar þegar birnir komu að jafnaði 2-3 sinnum á ári. Frá miðri 18. öld hafa að meðaltali komið hingað 1-2 birnir í hvert skipti en á fyrri hluta 18. aldar voru að meðaltali yfir fimm dýr hverju sinni. Rétt er að taka fram að mikill munur hefur verið milli ára. Einstök ár hafa komið hingað tugir hvítabjarna; 1274 (22); 1275 (27); 1621 (25); 1745 (39); 1881 (73); 1918 (30). Önnur ár engir. Á heildina litið eru langflestar skráningar á hvítabjörnum frá 19. öld (120 athuganir með 218 dýrum). Sjálfsagt hafa hvítabirnir verið jafnalgengir á fyrri öldum en nánari upplýsingar einfaldlega ekki fyrir hendi. Til þess benda ýmis örnefni víða um land, s.s. Hvítabjarnarey, Dýrhóll, Bangsaþúfa, Bjarnarbrunnur, Bjarndýrsklöpp, Bangsagjá, Húnavatnssýslur o.fl.

Ljóst er að hafís hefur mikið að segja hvort hingað koma hvítabirnir. Heildardreifing athugana um landið fylgir vel mestu dreifingu hafíss við landið, frá Vestfjörðum með Norður- og Austurlandi allt suður að suðausturhorni landsins. Núorðið kemur hafís vanalega fyrst upp að Vestfjörðum en dreifist síðan austur með Norðurlandi. Því kemur á óvart að flestar athuganir á hvítabjörnum eru frá Mið- og Norðausturlandi; Skagafjarðarsýsla (20); Eyjafjarðarsýsla (17); S-Þingeyjarsýsla (26) og N-Þingeyjarsýsla (54). Ekki er ósennilegt að hvítabirnir hafi komið með hafís suður á bóginn frá Jan Mayen og upp að Norðausturlandi, e.t.v. hefur það gerst í ríkari mæli fyrr á öldum.

4. Sögur tengdar hvítabjörnum

Ýmsar sögur eru tengdar hvítabjörnum og komum þeirra til landsins. Þær eru margar þjóðsagnakenndar og stundum erfitt að greina á milli raunverulegra atburða og sögusagna. Ekki fer á milli mála að sumar sögurnar eru tilbúningur. Dæmi er þegar hvítabjörn sló niður hramminum í Grímsey og upp kom vatn sem bætti úr vatnsskorti. Eða björninn sem elti mann á Lágheiði en lagði ekki í hann vegna broddstafsins sem hann bar. Þegar sá maður lánaði öðrum broddstafinn réðist björninn á manninn staflausan og drap. Svipuð saga er til úr Kelduhverfi. Í 4-5 tilvikum er næsta öruggt að hvítabirnir hafa banað fólki, eitthvað nálægt annan tug manna. Þá hafa sögur spunnist um frækna bjarnabana og var einn slíkur ættaður úr Húnavatnssýslum, kallaður Jóhann skytta sem uppi var á 19. öld. Hann banaði hvítabirni við Gjögur á Ströndum með því að róa hann uppi einn síns liðs og varð frægur af en enginn annar þorði að leggjast til atlögu við björninn með honum (Jón Thorarensen 1944, Þór Magnússon 1985). Frægastir bjarnabanar munu þó hafa verið Einar Jónsson í Skaftafelli í Öræfum á 18. öld og Dýra-Steinþór í Höfn á Hornströndum sem var uppi skömmu eftir Landnám. Þá er fræg sagan þegar hvítabjörn birtist í smiðjudyrunum hjá Jóhanni Bessasyni á Skarði í Dalsmynni veturinn 1881.

5. Lagaákvæði fyrr og nú

Elstu lögbækur íslenskar, Grágás og Jónsbók, kveða m.a. á um veiðar á hvítabjörnum og hver eigi rétt á að njóta fengsins. Sex hundruð árum síðar er enn í veiðitilskipun (1849) kveðið á um að menn megi elta uppi og drepa hvítabirni hvar og hvenær sem er. Þessi ákvæði sýna hve miklir vágestir hvítabirnir voru taldir vera. En þeir þóttu einnig góður fengur, ekki síst feldurinn, jafnvel konungsgersemi. Gömlu lagaákvæðunum var ekki breytt fyrr en með núgildandi lögum frá 1994. Með þeim voru hvítabirnir alfriðaðir nema ef þeir ógni fólki og búfénaði á landi. Ákvæði laganna eru þó talin tiltölulega óljós hvað þetta varðar en þó er skýrt að ekki má drepa hvítabirni úti á sjó, hvort sem er á sundi eða ís.

6. Eru hvítabirnir nú tíðari á Íslandi?

Dráp á þremur hvítabjörnum 2008 og 2010 vakti mikla athygli, bæði innanlands sem utan. Mörgum þykir vafasamt að Íslendingar drepi þessi flækingsdýr á sama tíma og mikið er rætt um vernd þeirra í heiminum og hugsanleg áhrif loftlagsbreytinga á búsvæði þeirra. Hitt er fullljóst að hvítabirnir munu aldrei þrífast hér til lengri tíma vegna ísaleysis og óhentugs ætis.

Mönnum hefur orðið tíðrætt um hvort komur hvítabjarna hafi aukist á síðari árum vegna áhrifa loftlagsbreytinga. Birnirnir 2008 komu á þeim árstíma (sumarlagi) sem mörgum þykir benda til breytinga. Þó hvítabjarnakomur hafi ætíð verið algengastar að vetrarlagi og fram á vor eru sumarkomur þeirra engan veginn einsdæmi.

Tíðni hvítabjarnakoma síðasta áratug (2001-2010) var að meðallagi söm og hálfa öldina þar á undan en helmingi lægri en 1901-1950. Áratugirnir 1851-1900 standa algjörlega uppúr hvað komutíðni snertir þegar hvítabirnir létu sjá sig að jafnaði 2-3 sinnum á ári. Hins vegar hefur verið lítill munur á fjölda dýra við hverja komu síðustu þrjár aldir, yfirleitt 1-2 dýr í hverri heimsókn. Ekkert bendir til þess að hvítabjörnum fari fjölgandi né að koma þeirra að sumarlagi bendi til einhverra breytinga frá fyrri tíð.

Eftir heimsókn hvítabjarnanna 2008 var skipuð nefnd til að gera tillögur um hvernig fara ætti með málefni hvítabjarna í stjórnkerfinu. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að heppilegast væri að fella slík dýr og voru þrenn rök helst: (1) öryggi fólks og búfénaðar, (2) stofn stór þaðan sem mestar líkur eru á að hvítabirnir komi (NA-Grænlandi) og (3) kostnaður mikill við flutninga til fyrri heimkynna. Út frá dýraverndarsjónarmiði mætti bæta við einum rökum til viðbótar; þ.e. hvort dýrin eru illa eða vel á sig komin. Út frá þessu sjónarmiði mætti velta fyrir sér að fyrstu stjórnvaldsaðgerðir verði ekki að fella dýrin heldur svæfa til að kanna ástand þeirra nánar og í framhaldi af því taka frekari ákvarðanir um aflífun eða ekki. Erlend friðunarsamtök munu ekki ólíklega vilja standa straum af kostnaði við flutning hvítabjarna til hefðbundinna heimkynna. Ísland væru þá a.m.k. að sýna lit við vernd tegundarinnar í heiminum.

Heimildir

Benedikt Gröndal 1878. Dýrafræði. Reykjavík. I-xiv+168 bls.

Bragi Magnússon 1994. Bjarndýr á Tröllaskaganum (Byggt á útvarpserindi frá 1984). Súlur 21(34): 34-40.

Björn Teitsson 1975. Bjarnfeldir í máldögum. Bls. 23-46 í: Afmælisrit Björns Sigfússonar.

Ein Kristilig handbog 1555. Marteinn Einarsson þýddi.

Einar Vilhjálmsson 2001. Sjómannadagsblað Austurlands. [Handrit í Héraðsskjalasafni Austfirðinga].

Gunnlaugur Oddsen 1821. Almenn Landaskipunarfræði.

Jóhannes Áskelsson 1938. Um íslenzk dýr og jurtir frá jökultíma. Náttúrufræðingurinn 8(1): 6-7.

Jóhannes Friðlaugsson 1935. Hvítabjarnaveiðar í Þingeyjarsýslum. Eimreiðin 41(4): 388-403.

Jón Thorarensen 1944. Jóhann skytta. Bls. 84-91 í: Rauðskinna V. Reykjavík. 128 bls. [Endurbirt í Rauðskinna hin nýrri (1971)].

Jónas Halldórsson 1973. Bjarndýr í Staðarbyggð. Súlur 3(5): 99-101.

Þór Magnússon 1985. Jóhann skytta og bjarndýrsveiðari. Húnvetningur 10: 25-26.

Þórir Haraldsson 1991. Af eyfirskum hvítabjörnum. Norðurslóð 13.12., 15(10): 10-11.

Þorvaldur Thoroddsen 1916-17. Árferði Íslands í þúsund ár. Hið ísl. Fræðafjelag, Kaupmannahöfn. 432 bls.

Ævar Petersen 2010. Hvítabjarnakomur á Íslandi, einkum á Norðurlandi, ásamt almennum upplýsingum. Bls. 21-23 í: Þorsteinn Sæmundsson, Helgi P. Jónsson & Þórdís V. Bragadóttir (ritstj.). Húnvetnsk náttúra 2010. Málþing um náttúru Húnavatnssýslna á Gauksmýri 10. apríl 2010. Náttúrustofa Norðurlands vestra NNV-2010-003. 105 bls.

Ævar Petersen & Þórir Haraldsson 1993. Komur hvítabjarna til Íslands fyrr og síðar. Bls. 74-78 í: Villt íslensk spendýr. Hið ísl. Náttúrufræðifélag – Landvernd.

Ævar Petersen, maí 2010