Svartfuglar 2005: Hungurfellir fjórða árið í röð

19.1.2005

Dauða fugla rekur víða á Norðurlandi og á Vestfjörðum

Ólafur Karl Nielsen rannsakar rekna svartfugla á Náttúrufræðistofnun Íslands. Ljósm. Helgi Torfason.

Tveir fuglafræðingar frá Náttúrufræðistofnun Íslands voru við rannsóknir á Norðausturlandi dagana 11. til 16. janúar 2002. Farið var um strandlengjuna frá Lóni í Kelduhverfi austur um að Þórshöfn á Langanesi. Tilgangurinn með leiðangrinum var að fá upplýsingar um hversu mikið af fugli hefði verið að reka á land, tegundasamsetningu fuglanna og eins að grafast fyrir um ástæður þessa fellis. Að sögn heimamanna varð fyrst vart við þennan dauða 18. desember 2001 og fuglar hafa verið að drepast síðan. Leiðangursmenn nutu góðrar aðstoðar og leiðsagnar Jóhanns Gunnarsson bónda á Víkingavatni í Kelduhverfi og Kára Kristjánssonar þjóðgarðsvarðar í Ási í Kelduhverfi.

Hvaða tegundir rekur á land?
Samtals fundust 720 hræ og töldust þau til 10 fuglategunda. Langalgengustu tegundirnar voru langvía og stuttnefja (96% af heild). Langvíur voru tíðari en stuttnefjur eða 69% á móti 31%. Af öðrum svartfuglum fundust 10 álkur (1,4 % af heild), 4 lundar (0,6%) og 2 haftyrðlar (0,3%).

Hversu margir fuglar hafa drepist?
Fjöldi hræja í fjörum á rannsóknasvæðinu við Öxarfjörð var að meðaltali 14,5 fuglar á km af strandlengju. Efri og neðri öryggismörk voru 9,8 og 21,1 fugl á km (95% öryggi). Miðað við þessa niðurstöðu og að lengd strandlengjunnar frá Lóni í Rauðanúp sé 66 km þá voru hræin í fjörunum um 960 (95% öryggismörk 650 og 1400 hræ). Þetta er lágmarkstala fyrir þessa strönd þar sem fuglana hefur rekið upp á löngum tíma, um mánuði, og vargar höfðu tætt stóran hluta þeirra í sig og eins hafði aldan og vindurinn fært mörg hræ á kaf í sand. Ástandið virtist vera svipað þar sem skoðað var áfram austur um Melrakkasléttu og Þistilfjörð og Langanes. Lengd strandlengjunnar frá Rauðanúpi í Langanes er 205 km. Séu talningarnar úr Öxarfirði heimfærðar upp á alla strandlengjuna úr Lóni í Langanes, samtals 271 km, er áætlaður fjöldi hræja á fjörum 3940 (95% öryggismörk 2660 og 5730 hræ) og þar af er langvía 2610 fuglar og stuttnefja 1170 fuglar.

Á norðaustanverðu landinu hefur langvía verið uppistaðan í hræjunum, en vestar er það stuttnefjan.	Hlutföll langvíu og stuttnefju á norðaustanverðu landinu.

Aldur og ástand langvía og stuttnefja

Aldurshlutföll langvíu og stuttnefju.

Sjötíu og sex langvíur og 27 stuttnefjur úr Öxarfirði, Melrakkasléttu og Þistilfirði voru krufðar. Langvíurnar voru mest megnis ungar frá liðnu sumri eða 80%. Hjá stuttnefjunni var þessu öfugt farið og þar voru ungfuglar einungis 22%. Engin merki um olíu eða grút fundust á ham fuglanna. Fuglarnir vógu að meðaltali 631 g, en enginn munur var á milli tegunda eða aldurshópa. Allir voru fuglarnir mjög rýrir, engin fita var innan á ham eða í kviðarholi og vöðvar á fótum og flugvöðvar upptærðir. Til samanburðar má geta þess að heilbrigðir fuglar eiga að vega 1000-1200 g á þessum árstíma. Engar áberandi skemmdir komu fram við skoðun á líffærum í kviðarholi annað en blæðingar í meltingarvegi. Þessar blæðingar gætu hvort heldur verið afleiðingar hungurs eða sýkingar að sögn dýralækna á Keldum. Sýni voru tekin úr nokkrum fuglum til vefjaskoðunar, bakteríuræktunar, mótefnamælinga og sníkjudýraleitar. Unnið verður úr þessum sýnum á Rannsóknastöð háskólans í meinafræðum á Keldum. Beðið er eftir niðurstöðum þaðan en að svo komnu máli er hungurdauði talinn vera líklegasta skýringin þó svo að sýking hafi ekki verið útlokuð.

Um uppruna langvíanna og stuttnefjanna
Hægt er að geta sér til um uppruna fuglanna út frá fyrri endurheimtum. Af 65 langvíum í skrá Náttúrufræðistofnunar og sem merktar voru á Íslandi (varpfuglar) og endurheimtar að vetrarlagi (október til loka mars) fundust 60 á Íslandsmiðum (92%) og 5 við Færeyjar (8%). Af 14 íslenskum stuttnefjum náðust aðeins tvær (14%) að vetrarlagi við strendur Íslands, en hinar höfðu ferðast í vestur og suðvestur og 8 (57%) náðust við strendur Grænlands og fjórar (28%) við strendur Nýfundnalands. Hvaðan kemur þá öll þessi stuttnefja sem er að drepast fyrir Norðurlandi? Samtals hafa fundist 6 erlent merktar stuttnefjur við strendur Íslands að vetrarlagi (október til loka mars). Fjórir þessara fugla voru merktir í stuttnefjuvörpum á Svalbarða og tveir í vörpum á Bjarnarey. Á sama máta hafa einar 15 langvíur merktar í útlöndum endurheimst við Íslandsstrendur á veturna. Fjórtán þessara fugla (93%) komu frá Bretlandseyjum og einn frá Færeyjum (7%). Samkvæmt þessum gögnum eru það væntanlega fyrst og fremst íslenskar langvíur sem hafa fallið undanfarnar vikur fyrir Norðurlandi en stuttnefjurnar eru væntanlega mestmegnis fuglar ættaðir úr norðurhöfum.

Merktur fugl frá Noregi
Einn merktur fugl (stuttnefja) hefur fundist rekinn nú í janúar. Kristófer Reykjalín Þorláksson fann fuglinn nýdauðan í Grímsey. Þessi stuttnefja hafði verið merkt sem fullorðin þann 14. 7. 1983 í svartfuglabyggðinni á Hornøy í Finmörku í norður Noregi. Þessi endurheimta styður þá tilgátu að þær stuttnefjur sem eru að falla séu upprunnar í norðurhöfum.

Ný tilfelli
Síðan leiðangrinum til Norðausturlands lauk hafa komið fram ný tilfelli af fjöldadauða svartfugla.
Mikið magn, hundruð fugla, hefur rekið fyrir botni Skagafjarðar nýverið. Þorsteinn Sæmundsson á Náttúrustofu Norðurlands safnaði 36 fuglum þann 21. janúar og sendi til Náttúrufræðistofnunar. Þessir fuglar hafa verið krufðir og 25 (69%) voru stuttnefjur, 8 (22%) langvíur, 2 (6%) álkur og 1 (3%) haftyrðill. Stuttnefjurnar voru að langmestu leyti fullorðnir fuglar (96%) en langvíurnar ungar (63%). Skagafjarðarfuglarnir voru svipað á sig komnir og þeir fuglar sem skoðaðir voru á Norðausturlandi, þ.e. upptærðir af hungri og með blæðingar í meltingarvegi.

Hannes Leifsson lögreglumaður safnaði 22 fuglum nærri Hólmavík þann 23. janúar og sendi til NÍ. Þessir fuglar hafa verið krufðir og voru 16 stuttnefjur (73%), 5 langvíur (23%) og 1 álka (5%). Fuglarnir voru grindhoraðir.

Gunnar Karl Garðarsson á Bíldudal fann tugi dauðra og deyjandi svartfugla í Fossfirði í Arnarfirði 21. janúar. Gunnar sendi Náttúrufræðistofnun 20 hræ, þ.a. voru 15 (75%) stuttnefjur og 5 (25%) langvíur. Stuttnefjurnar voru nær allar fullorðnar og langvíurnar ungfuglar. Ástand þessara fugla var það sama og fuglanna úr Skagafirði, Steingrímsfirði og af Norðausturlandi. Athygli vekur hversu hátt hlutfall stuttnefju er í sýnum úr Skagafirði, Steingrímsfirði og Arnarfirði.

Náttúrufræðistofnun hafa auk þess borist upplýsingar um óvanalegt magn af dauðum og deyjandi svartfuglum í fjörum við Rif á Snæfellsnesi, í Skutulsfirði, Djúpuvík, Sævarlandi á Skaga, í Eyjafirði, Grímsey, við Húsavík, Tjörnes, Héraðsflóa, á Borgarfirði eystra og á Mjóafirði.
Náttúrufræðistofnun biður alla þá sem verða varir við svipuð tilfelli og hér hefur verið lýst að hafa samband. Tengiliður á Náttúrufræðistofnun er Ólafur K. Nielsen, síminn er 5 900 500.