Flokkunarkerfi sveppa og íslenskar svepparannsóknir

Ríki frumdýra (Protista)

Sveppir af ríki fumdýra sem fundist hafa á Íslandi tilheyra flokkunum:

• Plasmodiophoromycetes, æxlasveppir, 2-3 teg.
• Protosteliomycetes, 1 teg.
• Dictyosteliomycetes. 1 teg.
• Myxomycetes, slímsveppir, 47 teg., t.d. skollamjólk (Lycogala epidendrum) sem er algengur um allt Ísland.

Danski sveppafræðingurinn Henrik F. Gøtzsche safnaði slímsveppum á Íslandi árin 1981, 1984 og 1993 auk þess sem hann rannsakaði íslensk sýni í grasasöfnunum í Kaupmannahöfn og á Akureyri og er það sem vitað eru um slímsveppi á Íslandi að mestu byggt á rannsóknum hans. Upplýsingar frá honum um slímsveppasýni í grasasafninu í Kaupmannahöfn eru nú í gagnagrunni Náttúrufræðistofnunar.

Ríki litvera (Chromista)

Ríki litvera (Chromista) einkennist af einfruma, þráðlaga lífverum en einnig af lífverum þar sem nokkrir einstaklingar loða saman. Flestar litverur ljóstillífa nema sveppirnir sem eru ófrumbjarga. Frumuveggir eru hvorki úr kítíni né beta-glúkönum heldur úr öðrum efnum t.d. beðmi. Þeir sem hafa svipur til að synda með (á gróum) hafa a.m.k. eina hærða svipu.

Fylkingar sveppa í ríki litvera eru þrjár:

• Hyphochytriomycota. Á Íslandi: 1 teg.
• Labyrinthulomycota. Á Íslandi: 8 eða 9 teg.
• Eggsveppir (Oomycota). Á Íslandi: um 125 teg.

Eggsveppir (Oomycota)

Fylking eggsveppa taldi árið 2001, 808 tegundir í átta ættbálkum.

Fylkingin einkennist af því að bifgró hafa tvær svipur, eina hærða en aðra slétta. Líkami sveppsins (þræðirnir) hefur tvílitna kjarna og er oftast þverveggjalaus. Eggsveppir eru með glúkana og beðmi í veggjum en það er kynæxlun sem greinir þá frá öðrum hópum sveppa. Þeir mynda þykkveggja eggfrumur, eina eða fleiri, í egghirslum. Eftir frjóvgun myndast þykkur veggur um frjóvgað eggið og það breytis í egggró.

Eggsveppir þurfa töluverðan raka. Margir búa í vötnum og ám og lifa á ýmsu rotnandi plöntukyns sem fellur í vatnið en nokkur hópur þeirra sníkir á plöntum. Kartöflumyglu­sveppurinn Phytophthora infestans er tvímælalaust best þekkti eggsveppurinn. Annar, sem getur valdið tjóni í fiskeldi, er Saprolegnia parasitica sem sníkir á hrognum og seiðum og jafnvel fullorðnum fiski, t.d. laxi, silungi. Myndir af eggsveppum og kytrusveppum.

Árið 1965 hófust rannsóknir á íslenskum eggsveppum og kytrusveppum sem Terry W. Johnson frá Duke Háskóla í stýrði. Johnson ásamt bandarískum samstarfsmönnum og nemendum sínum var næsta áratuginn að rannsaka íslenskt efni og eru íslenskir egg- og kytrusveppir því afar vel þekktir. Safn hans af íslenskum sýnum er varðveitt á Náttúrufræðistofnun auk bóka og greina um vatnasveppi sem hann gaf stofnuninni. Yfirlit um rannsóknir sínar á íslenskum eggsveppum skrifaði Johnson í Acta Naturalia Islandica 1974.

Á vefnum er frekari fróðleikur um vatnsmygluættina þar sem meðal annars er fengist við íslenska eggsveppi, sérstaklega þá sem erfiðlega gekk að greina (Padgett, Johnson & Seymour 2002).

Svepparíkið Fungi

Svepparíkinu tilheyra heilkjarna lífverur sem ekki hafa grænukorn og ljóstillífa því ekki en sjúga næringu inn í þræðina. Sveppir hafa veggi úr kítíni og beta-glúkönum, hvatbera með tiltölulega útflöttum fellingum og hafa oftast oxunarkorn. Þeir eru einfruma eða þráðlaga og eru þræðirnir með einlitna kjörnum sem eru margir í sameiginlegu umfrymi. Sveppir eru yfirleitt ekki með svipur en þeir sem hafa svipur eru með sléttar svipur. Þeir æxlast ýmist kynjað eða kynlaust og tvílitna stigið í æxlun þeirra stendur stutt. Sveppir eru ýmist rotverur, samlífisverur (fléttur og svepprótarsveppir t.d.) eða sníklar.

Svepparíkið (ríkið Fungi) skiptist í fylkingarnar:

• Kytrusveppi (Chytridiomycota): 914 teg. Á Íslandi: um 100 teg.
• Oksveppi (Zygomycota): 933 teg. Á Íslandi: um 50 teg.
• Glomeromycota: 157 teg. Á Íslandi: 11 teg.
• Asksveppi (Ascomycota): 32.739 teg. þ.m.t. rúmlega 13.000 teg. fléttna. Á Íslandi: um 650 teg. (án fléttna).
• Kólfsveppi (Basidiomycota): 29.914 teg. Á Íslandi: um 650 teg., 540 teg. eru af flokki kólfsveppa Basidiomycetes en 110 teg. eru ryð-, sót- eða lyngrauðusveppir.

Vankynssveppir eru langflestir asksveppir sem ekki æxlast með kynæxlun en líka stöku kólfsveppur. 15.945 teg. Á Íslandi: rúmlega 400 teg.

Kytrusveppir (Chytridiomycota)

Kytrusveppir einkennast af bifgróum. Bifgróin synda með einni sléttri svipu sem fest er með svipurót af sérstakri gerð á afturenda þeirra. Líkami kytrusveppa er með mörgum kjörnum í sameiginlegu umfrymi og þegar þeir mynda gró þá verður ýmist allur líkaminn að gróhirslu (holocarpic) eða hluti hans (eucarpic). Kytrusveppir hafa hvatbera með flötum fellingum og kítín í frumuveggjum. Þeir eru ýmist rotverur eða sníklar og lifa flestir í ferskvatni og í jarðvegi, nokkrir í sjó og fáeinir við loftfirrðar aðstæður í meltingarvegi grasbíta.

Til að skoða kytrusveppi eru þeir oftast veiddir á beitu, svo sem furufrjó, klofin hampfræ, sesamfræ, barnshár, eða kakkalakkavængi, sem sett er í vatn eða jarðveg. Í náttúrunni vaxa kytrusveppir líka á vatnaþörungum og á öðrum vatnasveppum.

Frekari fróðleik má finna á kytrusveppavefnum, Chytrid Fungi Online.

Oksveppir (Zygomycota)

Oksveppir hafa þráðlaga líkama sem ekki er skipt með þverveggjum nema þar sem fjölgun fer fram. Frumuveggur þeirra er úr kítósan og polyglucronic sýru. Oksveppir mynda nokkuð áberandi gróhirslur á gróhirsluberum. Í gróhirslunum myndast vankyns gró. Dvalagró myndast við samruna tveggja miskynja sveppþráða, þ.e. í öðrum þræðinum eru kjarnar af + æxlunargerð en af - æxlunargerð í hinum. Milli þráðanna vaxa totur sem hittast á miðri leið. Þar sem þræðirnir hittast lokast inni fjöldi kjarna. Plús- og mínus-kjarnar parast og renna saman í einn tvílitna kjarna (2n) sem síðan skiptist með rýriskiptingu. Dvalagróið spírar og upp af því vex gróhirsla sem dreifir einlitna gróum sem spíra og verða einlitna sveppþræðir.

Frekari flokkun oksveppa.

Oksveppir geta vaxið á skemmdum mat t.d. rotnandi kjöti, ávöxtum eða brauði sem myglar og verður grátt eða svart. Þeir eru algengir í jarðvegi og vaxa iðulega á taði. Stórvaxnasti oksveppurinn sem þekktur er hérlendis er Phycomyces nitens sem fannst fyrir rúmri öld á gömlu lýsi en hefur ekki sést síðan. Pilobolus tegundir vaxa á taði og ef tekinn er ferskur hrossataðsköggull og geymdur á hlýjum og rökum stað í 2-4 sólarhringa mun hann verða gráskeggjaður af Pilobolus gróberum. Tegundir af ættkvíslunum Mucor, og Mortierella eru mjög algengar í jarðvegi. Árið 1971 varði E.V. Laube doktorsritgerð sína um íslenska oksveppi á taði og jarðvegi. Hann var nemandi T.W. Johnson's við Duke Háskóla. Rannsóknir á sníkjusveppum á blaðlúsum sem danskir sveppafræðingar, ásamt Guðmundi Halldórssyni skordýrafræðingi á Rannsóknastöð Skógræktar á Mógilsá, unnu saman bættu nokkrum oksveppum við íslensku funguna.

Glomeromycota

Sveppir sem mynda innræna svepprót með plöntum voru árið 2001 skildir frá oksveppum og settir í sérstaka fylkingu þar sem sameindalíffræðilegar rannsóknir sýndu að þeir væru lítið skildir oksveppum.

Þau Sigurður Greipsson, Hanan El-Mayas og félagar þeirra hafa rannsakað innræna svepprót á íslensku melgresi og sendnum jarðvegi og fundust 10 tegundir í rannsóknum þeirra. Ein tegund fannst svo fyrir tilviljun í 40 ára gömlum lerkiteig á Héraði.

Asksveppir (Ascomycota)

Asksveppir eru stærsta fylking svepparíkisins og sú fjölbreytilegasta. Svepp­þráðum þeirra er skipt með þverveggjum. Frumuveggirnir eru úr kítíni og beta-glúkönum og lagskiptir þar sem ytra lagið er þunnt og dökkt en það innra þykkara og ljóst séð í rafeindasmásjá. Asksveppir einkennast af sekk-, kylfu- eða hólklaga frumum sem kallast askar og í myndast einlitna askgró með rýriskiptingu. Askarnir eru vanalega margir saman í hverri askhirslu, en askhirslur eru aldin asksveppa. Þessi aldin eru vanalega örsmá (0,5-1 mm) en geta líka verið allstór, jafnvel á stærð við hattsveppi, oft með áberandi litum. Sum aldin eru lokuð og umlykur þá hirsluveggur askana og gróin losna ekki fyrr en askhirslan brotnar í sundur. Önnur aldin eru hnöttótt eða líkjast flösku en eru með op sem gróunum er sleppt út um. Enn önnur aldin eru opin, þ.e. hirsluveggur er einungis undir asklaginu og upp með því (botn og barmar) og gróin losna beint út í loftið. Vendilssveppir mynda engin eiginleg aldin en vefur hýsilplöntunnar gegnir hlutverki þeirra.

Asksveppir stunda rotlífi, sníkja á öðrum lífverum, og þá einkanlega á plöntum, eða mynda fléttur.

Fylkingunni Ascomycota er skipt í 6 flokka (samkv. Kirk o.fl. 2001)

• Ascomycetes; 32.325 teg.
• Neolectomycetes; 3 teg.
• Pneumocystidomycetes; 1 teg.
• Saccharomycetes - gersveppir; 290 teg.
• Schizosaccharomycetes; 5 teg.
• Taphrinomycetes - vendilssveppir; 115 teg.

Í þessu kerfi eru næstum því allir asksveppirnir í flokknum Ascomycetes sem skiptist í 12 syrpur. Hér fyrir neðan er vísað er í myndir og umfjöllun um nokkrar syrpur.

• Arthoniomycetidae, mynda margir fléttur; 363 teg.
• Chaetothyriomycetidae; 106 teg.
• Dothideomycetidae; 11 ættbálkar, 3.545 teg.
• Erysiphomycetidae - mélur; 494 teg.
• Eurotiomycetidae - fuggur; 297 teg.
• Laboulbeniomycetidae ; 1.869 teg.
• Lecanoromycetidae -  mynda fléttur; 6.275 teg.
• Leotiomycetidae - bikarsveppir; 2.284 teg.
• Meliolomycetidae; 1.583 teg.
• Pezizomycetidae - skálsveppir; 1.125 teg.
• Sordariomycetidae - skjóðusveppir; 3.009 teg. Upplýsingar um fleiri ættbálka skjóðsveppa: Ophiostomatales, Hypocreales.
• Spathulosporomycetidae; 7 teg.   

Enn eru þó nokkrar ættkvíslir og ættir sem ekki er búið að finna stað í kerfinu.

Flokkunarkerfi asksveppa batnar sífellt og tekur þá breytingum og má nálgast nýjustu tillögur að flokkun þeirra í veftímaritinu Myconet.

Vankynssveppir (anamorphic fungi, sveppir sem fjölga sér kynlaust), eru flestir asksveppir og er smám saman verið að finna þeim stað í kerfinu innan um ættingja  sem æxlast með kynæxlun. Sumir vankynssveppir hafa þróast í þá átt að hætta algerlega við kynæxlun meðan aðrir bregða stöku sinnum fyrir sig genablöndun með kynæxlun.

Margir asksveppir fjölga sér kynlaust á einhverju stigi lífsferils síns - það er tiltölulega ódýrt fyrir þá til að dreifa sér þannig meðan aðstæður leyfa - en nota síðan kynæxlun og mynda askgró t.d. til að lifa af vetur eða þurrkatímabil.

Gera má ráð fyrir að mikið sé af óskráðum tegundum asksveppa og vankynssveppa hérlendis. Eins eru upplýsingar um útbreiðslu þeirra tegunda sem þekktar eru oft af skornum skammti. Í  „Íslensku sveppatali I- Smásveppum” eru upplýsingar um íslenska smásveppi fram til ársins 2002, en síðan þá hafa fundist heimildir, ýmist nýjar eða gamlar, um a.m.k. 80 smásveppi til viðbótar.

Danski sveppafræðingurinn Emil Rostrup rannsakaði sveppi, aðallega smásveppi á plöntum sem ýmsir söfnuðu, og er þekking manna á fungu Íslands í upphafi síðustu aldar að mestu byggð á rannsóknum hans. Nokkru seinna tók Poul Larsen við en afrakstur söfnunar hans á Íslandi 1922 og rannsókna á öðru íslensku efni var gefinn út í ritröðinni „Botany of Iceland” árið 1932. Upp úr 1960 tók að bætast við þekkingu á íslenskum asksveppum þegar erlendir sveppafræðingar, sem ýmist heimsóttu landið og söfnuðu sveppum eða fengu lánuð sýni, birtu niðurstöður sínar. Nokkrir þeirra eru Ivar Jørstad, Henry Dissing, A.R. Cavaliere, T.W. Johnson jr., Finn og Helga Roll-Hansen, Kerstin og Lennart Holm, Trond Schumacher, Henrik F. Gøtzsche, Jan Vesterholt, Olav Aas, Samuel Etienne, Helen S. Vishniac, Minna Kauhanen og D.H. Pfister. Helgi Hallgrímsson, sem gerði Náttúrugripasafnið á Akureyri að miðstöð svepparannsókna á Íslandi, hélt sambandi við marga erlenda sveppafræðinga og stuðlaði að því að íslenskt efni væri rannsakað. Auk Helga hafa Hörður Kristinsson, Ingólfur Davíðsson, Eiríkur Jensson, Halldór Sverrisson, Guðríður Gyða Eyjólfsdóttir, Sigurgeir Ólafsson, Edda S. Oddsdóttir, Hákon Birgisson og Ingibjörg Hilmarsdóttir, svo nokkrir séu nefndir, rannsakað íslenska asksveppi eða vankynssveppi.

Kólfsveppir  (Basidiomycota)

Kólfsveppir draga nafn sitt af frumunni sem rýriskipting fer fram í og einlitna gróin (oftast 4) sem þá myndast sitja á, hvert á sinni totu. Þessi fruma er oftast nokkuð kylfulaga og hefur á íslensku fengið nafnið kólfur en á ensku basidium og sveppirnir fá því á íslensku nafnið kólfsveppir. Sveppþræðir margra þeirra hafa sylgjur (enska: clamp connections) við þverveggina auk þess sem þverveggir kólfsveppa hafa sérstakan umbúnað um gatið sem er í þeim miðjum. Veggir þráðanna eru lagskiptir (sést í rafeindasmásjá).

Fylking kólfsveppa skiptist í þrjá flokka:

• Kólfsveppaflokkur - Basidiomycetes: 20.391 teg. Á Íslandi: um 540 teg.
• Ryðsveppir - Urediniomycetes: 8.059 teg. Á Íslandi: um 75 teg.
• Sótsveppir - Ustilaginomycetes:  1.464 teg. Á Íslandi: um 36 teg.

Bæði ryðsveppir og sótsveppir eru nauðbundnir (þ.e. algerlega háðir hýslinum) sníklar á fræplöntum og byrkningum. Þeir hafa þverskipta kólfa og mynda ekki aldin. Þeir teljast til smásveppa (microfungi) vegna aldinleysis og smæðar. Sveppþræðir þessara sníkjusveppa vaxa í vefjum hýsilplöntunnar og mynda gró á yfirborði hennar, vanalega á blöðum, stönglum eða blómum. Gróin koma fram sem blettir eða flekkir á yfirborði hýsilplöntunnar og minna á ryð eða sót. Í flokki kólfsveppa eru eru hinir dæmigerðu sveppir þ.e. hattsveppir ásamt fjölda annarra sveppa sem mynda það stór aldin utan um kólfbeð sinn að þau sjást með berum augum og kallast þeir því stórsveppir (macrofungi).

Ryðsveppir (Urediniomycetes)

Ryðsveppir mynda oftast gulbrúna eða rauðbrúna (ryðlita) bletti eða skurfur á blöðum og stönglum fræplantna, oft með púðurkenndu gródufti sem smitar af blettunum. Blöðin gulna oft fyrir tímann af þessum sökum. Stundum breyta sveppirnir vaxtarlagi jurtanna.

Helsta einkenni ryðsveppa er að þeir framleiða allt að fimm mismun­andi gerðir af gróum sem oftast koma fram í ákveðinni tímaröð. Á vorin vaxa litlar gróhirslur er kallast pelar (pycnidia) upp af einkjarna sveppþráðum á efra borði blaðanna en í þeim myndast örsmá pelagró, frjófrumur, sem við samruna þráða af gagnstæðri æxlunargerð mynda tvíkjarnaþræði í blaðinu. Hjá sumum tegundum geta tvíkjarnaþræðirnir myndað þrenns konar tvíkjarna gró, sem koma fram í tímaröð, fyrst skálgró í skálskurfum (aecidia), oftast á neðra borði blaða, þá ryðgró í ryðskurfum (uredia), sem geta verið beggja megin á blaðinu, og eru mest áberandi yfir sumarið. Loks þegar líður að hausti myndast svo þelgró (teliospores) í ryðskurfum eða sérstökum þelskurfum (telia). Þau eru síðan í dvala yfir veturinn og spíra að vorinu með þverskiptum kólfum og eftir rýriskiptingu myndast á þeim einlitna kólfgró sem eru smá, þunnveggja og glær. Þau smita nýjar plöntur, spíra og mynda einkjarnaþræði í þeim, og þar með lokast ferillinn.

Sumar ryðsveppategundir þurfa að vaxa til skiptis á tveimur ólíkum plöntu­tegundum, til að fullkomna lífsferil sinn og eru þá vanalega pela- og skálgró á annarri en ryð- og þelgró á hinni. Margar ryðsveppategundir framleiða þó ekki nema sumar þessar grótegundir, oftast ryðgró eða þelgró. Aðalgrógerðirnar eru einkenndar með rómverskum tölum, þ.e. I = skálgró, II = ryðgró og III = þelgró, en pelagró eru táknuð með 0.

Ryðsveppir sníkja á mörgum plöntutegundum en eru líklega hvað mest áberandi á trjám, runnum og skrautjurtum. Sumarið 1999 tóku menn eftir ryðsveppi á alaskaösp í Hveragerði og á Selfossi. Þar var kominn til landsins asparryðsveppurinn Melampsora larici-populina sem myndar pela- og skálgró (0-I) sín á lerkinálum en ryð- og þelgró (II-III) á asparblöðum. Fylgst hefur verið með útbreiðslu asparryðs, leitað að ryðþolnum asparklónum og  þeim víxlað við aðra klóna og ryðþolnustu afkvæmin valin til frekari prófunar.

Birkiryðsveppurinn Melampsoridium betulinum vex á birki og fjalldrapa og er stundum með pela- og skálstig á lerki. Í slæmum ryðárum gulna blöð birkis og falla fyrr en ella. Ryðsveppir sníkja á ýmsum blómjurtum og eru t.d. þrjár tegundir sem sníkja á túnfíflum og hið sama gildir um blágresi.

Norski sveppafræðingurinn Ivar Jørstad safnaði íslenskum ryð- og sótsveppum í tveim leiðöngrum á árunum 1937-1939 og voru niðurstöður um ryðsveppi gefnar út 1951 og um sótsveppi 1962. Halldór Sverrisson plöntusjúkdómafræðingur LBHI og Guðmundur Halldórsson skordýrafræðingur á Rannsóknastöð Skógræktar á Mógilsá hafa stjórnað rannsóknum á sjúkdómnum asparryði og öðrum ryðsveppum skógartrjáa.  

Frekari upplýsingar:

Halldór Sverrisson, Guðmundur Halldórsson, Guðríður G. Eyjólfsdóttir, Edda S. Oddsdóttir 2001: Asparryð. Í: Ráðunautafundur 2001, ritstj. BÍ, LBH, RALA, Reykjavík. 286-289.

Íslenskt sveppatal I. Smásveppir. Helgi Hallgrímsson og Guðríður Gyða Eyjólfsdóttir 2004. Fjölrit Náttúrufræðistofnunar nr. 45. 189 s.

 

Sótsveppir (Ustilaginomycetes)

Flokkur sótsveppa skiptist í þrjár syrpur:

• Entorrhizomycetidae. Hefur ekki fundist á Íslandi.
• Lyngrauðusyrpa. Á Íslandi: 11 teg.
• Sótsveppasyrpa. Á Íslandi: 26 teg.

Það sem einkennir flokkinn er að sveppirnir sníkja á plöntum. Einlitna frumur í lífsferli þeirra geta fjölgað sér og lifa rotlífi en tvíkjarnasveppþræðir þeirra afla sér eingöngu næringar með sníkjulífi. Þeir hafa sérstök frymiskorn til að breyta frumuhimnu hýsilsins og mynda snertipunkta eða snertisvæði þegar innihald kornanna er sett á frumuhimnu hýsilsins. Veggir sveppþráða hafa tiltölulega mikið af glúkósa en engan xýlósa og umbúnaður gata þverveggjanna er þriggja laga hetta eða plata ólíkt því sem gerist hjá ryðsveppum eða flokki kólfsveppa.

Í fyrstu syrpunni er aðeins ein ættkvísl Entorrhiza en þar eru göt þverveggja án hettu.

Lyngrauðusyrpan hefur afmarkaða snertipunkta, sem skilur hana frá sótsveppasyrpunni sem hefur stærri snertisvæði við frumuhimnur hýsla sinna, auk þess að hafa hettu kringum göt þverveggja.

Sótsveppasyrpa

Sótsveppir mynda sótgróin í skurfum (sori). Þótt stundum valdi sveppirnir einhverri ummyndun á hýsiljurtinni þá ber oftast lítið á sveppunum í hýslum sínum þar til gróin myndast. Úr tvíkjarna sveppfrumum verða til þykkveggja gró með tvílitna kjarna sem eru sótgróin í sótskurfum. Í sótgróunum renna kjarnarnir saman, gróin spíra og þá fer fram rýriskipting og kólfur sem ber einlitna kólfgró verður til. Sveppirnir dreifa sér með sótgróunum og eins eru þau dvalagró þeirra. Sótskurfur eru oftast í blómum eða aldinum hýsilsins en sjaldnar á stilkum eða blöðum. Sótsveppir eru algengastir í jurtum af grasa-, sef-, og stararættum.

Lyngrauðusyrpa

Lyngrauðusveppir af ættkvíslinni Exobasidium eru algengir á plöntum af lyngættinni hérlendis og valda því að blöð og stundum einnig stönglar t.d. bláberjalyngs stækka og breyta um lit. Sumar tegundir sýkja hýsil sinn aðeins á mjög afmörkuðu svæði og ummyndast þá aðeins hluti laufblaðs sem flekkur. Þeir mynda ekki sótgró en neðra borð sýktu blaðanna verður gráleitt af kólfum og gróum þeirra. Bláberjalyngrauða (E. vaccinii-uliginosi) ummyndar heila sprota bláberjalyngs og er mjög algeng hérlendis en E. pachysporum, sem heldur minna er um, vex líka á bláberjalyngi en sýkir aðeins stök blöð eða hluta þeirra og flekkirnir eru rauðir með gulum jaðri.

Þekking á íslenskum sótsveppum er að miklu leyti byggð á rannsóknum Ivars Jørstad en niðurstöðurnar birtust árið1962 en auk hans hefur sænski sveppafræðingurinn J.A. Nannfeldt rannsakað íslensk sýni af starasótsveppum (1979) og lyngrauðu (1981).

Upplýsingar um sótsveppi og hýsla þeirra á Íslandi fram til ársins 2002 er að finna í „Íslensku sveppatali I- Smásveppum”.

Kólfsveppaflokkur

Hattsveppir, belgsveppir, hlaupsveppir, vandsveppir, borusveppir, broddsveppir, sældusveppir og skinnsveppir eru nöfn sem dregin eru af gerð aldina kólfsveppa og því hvernig kólfbeðurinn er í laginu.

Flokknum hefur lengi verið skipt í tvær syrpur:

• Tremellomycetidae (kennda við hlaupsveppi)
• Agaricomycetidae (kennda við hattsveppi)

Sú fyrri einkennist af kólfum sem skipt er með veggjum en sú síðari af óskiptum kólfum a.m.k. í byrjun. Reyndar hafa syrpurnar gengið undir ýmsum nöfnum. Eftir því sem fleiri tegundir kólfsveppa eru rannsakaðar með aðferðum sameindalíffræðinnar þá hafa niðurstöðurnar verið notaðar við að raða þeim í flokkunarkerfi sem sýnir þróun sveppanna og skyldleika þeirra. Þetta hefur orðið til þess að töluverð umröðun hefur orðið í kerfinu upp á síðkastið. Ef litið er á hattsveppasyrpuna þá flokkast nú saman í ættbálkinn Boletales pípusveppur eins og kóngssveppur og sandbrjóskbelgur, Scleroderma septentrionale, sem er belgsveppur, svo eitt dæmi sé tekið. Hneflubálkur (Russulales) hefur t.d. stækkað verulega og er nú með 10 ættir og mjög fjölbreytt aldin.

Tremellomycetidae (Skjálfandasyrpa eða hlaupsveppir)

Blöðkuskjálfandi Tremella foliaceae (sem sérstaklega er fjallað um) og birkibólstur Exidia repanda, er vex á dauðum greinum birkis og blautur líkist töluvert ofsoðini rúsínu en koðnar niður og verður sem svört skán í þurrki eru báðir hlaupsveppir. Þriðji algengi hlaupsveppurinn er táradoppa Dacrymyces stillatus sem er algengur á fúnu timbri, einkum laufviði og sést þar sem appelsínugulir dropar í röku veðri en hjaðnar mjög í þurrki.

Agaricomycetidae (Kempingssyrpa kennd við hattsveppi)

Hattsveppir er sá hópur kólfsveppa sem flestir eiga við þegar þeir tala um sveppi almennt, sem dæmi má taka Agaricus bisporus, matkemping sem ræktaður er til manneldis, vex í forunninni blöndu af hálmi og skít og boðinn er til sölu í flestum matvöruverslunum. Pípusveppurinn Leccinum scabrum, kúalubbi vex vafinn utan um rótarenda birkis og fær næringu frá trénu sem hann myndar svepprót með.

En hér má einnig nefna sveppi sem mynda kólfbeð sinn sem skánir á fúnum viði eða framleiða glerhörð aldin þar sem kólfarnir klæða innan borur sem og belgsveppi eins og hina algengu sortukúlu Bovista nigrescens sem hvarvetna sprettur um tún og móa og fýluböll Phallus impudicus sem hérlendis vex aðeins á einum stað í Reykjavík.

 

Tölur um fjölda tegunda og skilgreiningar af ýmsum toga sem fram koma í þessari samantekt, eru fengnar úr 9. útgáfu handbókar um sveppi „Dictionary of the fungi” eftir Kirk o.fl. sem kom út 2001.

Sveppatíðindi