Hvaða frjókorn koma af stað ofnæmi?

Það er einkum tvennt sem þarf til að frjókorn valdi ofnæmi. Í fyrsta lagi þurfa þau að innihalda allergen eða ofnæmisvaka en það er eggjahvítuefni sem líkami fólks, sem er með ofnæmi,

Karlreklar á birki í Reykjavík vorið 2003.

skynjar sem hættulegt efni. Í öðru lagi þurfa frjókorn að vera til staðar í miklu magni. Vindfrævaðar plöntur uppfylla seinna skilyrðið en aðferð þeirra við að koma frjókorni á fræni þannig að frjóvgun geti átt sér stað er mjög ómarkviss og er það bætt upp með því að framleiða frjókorn í gífurlegu magni. Yfirleitt eru blóm vindfrævaðra plantna óásjáleg og eru grastegundirnar gott dæmi um það. Fræflar hanga oft út fyrir sjálft blómið svo vindurinn eigi greiðan aðgang að frjóhnapp og frjóhirslum sem geyma frjókornin.

Margar trjátegundir eru einnig vindfrævaðar eins og birkið, öspin og furan. Ekki mynda samt allar vindfrævaðar tegundir frjókorn með ofnæmisvaka í og er furan og grenið dæmi um slíkar tegundir. Í júní má hrista blómstrandi furugrein þannig að gulleitur reykur stígur upp en þrátt fyrir frjókornamergðina er reykurinn ekki hættulegur, því sjálf frjókornin innihalda ekki ofnæmisvaka.

Skordýrafrævaðar plöntur hafa gjarnan litfögur og stór blóm með sæta angan til að laða skordýrin að sér. Þær mynda fá frjókorn því þeirra aðferð við að dreifa frjókornum á rétt fræni er mun markvissari en hjá vindfrævuðum plöntum. Frjókorn þeirra valda sjaldan ofnæmi og varla nema frjóhnapparnir séu hreinlega snertir, enda sleppur jafnan lítið af frjókornum skordýrafrævaðra tegunda út í andrúmsloftið.

Fura í blóma, frjómergðin eins og gulleitur reykur. Frjókorn furu og grenis eru hættulaus.

Frjókorn sem valda ofnæmi á Íslandi

Á Íslandi eru það einkum þrjár gerðir frjókorna sem koma af stað ofnæmi. Þær eru grasfrjó, birkifrjó og súrufrjó. Reyndar vaxa hér fleiri tegundir sem þekktar eru fyrir að valda ofnæmi, en þær eru ýmist sjaldséðar í náttúru landsins eða framleiða það lítið af frjókornum að áhrifin koma ekki fram nema við ákveðnar aðstæður. Í fyrsta lagi þarf þéttleiki frjókorna í loftinu sem við öndum að okkur að fara yfir ákveðið gildi og í öðru lagi getur þetta gildi verið mismunandi frá manni til manns. Þannig er til fólk sem fær einkenni strax og fyrstu grös blómgast í júní þó algengara sé að ofnæmiseinkenna verði fyrst vart þegar frjótölur grasa fara yfir 10-20 sem oft gerist ekki fyrr en í júlí.

Að baki grasfrjóum standa fjölmargar tegundir. Einna þekktastar sem ofnæmisvaldar hér á landi eru ilmreyr, háliðagras, vallarfoxgras, vinglar, língresi og axhnoðapuntur. Erlendis eru enn fleiri grastegundir sem valda frjóofnæmi, þekktust þeirra er líklega rúgurinn og þegar rúgakrar eru í blóma í fyrri hluta júní er skynsamlegast að halda sig innandyra.

Háliðagras á hættulegu stigi með frjóhnappana þroskaða og tilbúna að sleppa frjókornum út í loftið, fólki með grasofnæmi til ama.	Blómstrandi hundasúra í vegkanti, tilbúin að dreifa frjókornum.

Birkifrjó eru skæður ofnæmisvaldur einkum á Norðurlöndunum þar sem vaxa víðáttumiklir birkiskógar. Ísland er næsta skóglaust í dag og því verða frjótölur birkis sjaldan háar hér. En þetta gæti breyst því birkið er vinsælt garðtré og eins nota skógræktendur það töluvert við uppgræðslu lands. Birkifrjó eru jafnan í loftinu í síðari hluta maí og fyrri hluta júní.

Súrufrjó koma aðallega frá túnsúru og hundasúru en njóli myndar svipuð frjókorn, bara stærri. Fólk sem hefur ofnæmi fyrir súrufrjóum hefur nær undantekningarlaust líka ofnæmi fyrir grasfrjóum. Þetta er líklega það sem kallast víxlbinding (cross-reaction) en þyrfti að rannsaka frekar því bæði njóli og súrur vaxa víða í náttúru landsins og á röskuðum svæðum. Þessar þrjár tegundir eru í blóma í júní og fram í ágúst.

Víxlbinding er einnig þekkt milli frjókorna og fæðutegunda, þannig getur fólk með birkiofnæmi sýnt ofnæmisviðbrögð þegar það borðar græn epli eða heslihnetur.

Frjókorn sem valda ofnæmi en eru sjaldan í miklu magni í loftinu

Gulir frjóhnappar kattartungunnar tilbúnir að sleppa frjókornum út í andrúmsloftið.

Tegundir af ættkvísl Plantago mynda frjókorn með ofnæmisvaka. Hér á landi vaxa þrjár tegundir af Plantago: kattartunga, græðisúra og selgresi. Sú fyrstnefnda er algeng í náttúrunni nálægt sjó og á röskuðum svæðum. Græðisúran er slæðingur í borg og bæjum, við stíga og götuslóða. Selgresi er sjaldgæft nema syðst á landinu en báðar síðastnefndu tegundirnar finnast helst við jarðhitasvæði í óspilltri náttúru. Kattartungufrjó mælast í júní og júlí.

Netlufrjókorn geta valdið ofnæmi. Hér á landi vaxa tvær tegundir af ættkvísl Urtica. Þær eru smánetla og brenninetla. Hvorug vex úti í náttúrunni heldur aðeins við byggð ból sem slæðingar, en áður fyrr var brenninetla ræktuð til nytja og sem limgerði til að halda búfénaði frá. Netlufrjó mælast yfirleitt ekki fyrr en komið er langt fram í júlí eða ágúst.

Víðifrjó geta valdið vægum ofnæmiseinkennum. Þau eru með fyrstu frjókornum sem mælast á vorin og tegundir af ættkvísl víðis (Salix) eru margar sem vaxa hér á landi en flestar eru ræktaðar eins og t.d. brekkuvíðir, viðja og selja. Innlendar tegundir eru fjórar, gulvíðir, grávíðir, loðvíðir og grasvíðir. Allar eru þær fyrst og fremst skordýrafrævaðar þó svo frjókornin berist einnig út í loftið með vindi í jafnvindasamri veðráttu og hér ríkir.

Frjókorn aspar geta valdið vægum ofnæmiseinkennum. Alaskaösp er mikið ræktuð í görðum og við sumarbústaði. Hún blómgast jafnan í maí en það líða a.m.k. 20 ár þar til tré verða kynþroska og springa þá rauðleitir karlreklar út snemma á vorin. Frjótölur aspar hafa aldrei mælst yfir 100 hér á landi en staðbundið getur þéttleiki frjókorna vafalaust orðið mun meiri.

Einn fyrsti vorboðinn er selja með gula frjóhnappa.	Karlreklar asparinnar eru rauðir og áberandi í fyrri hluta maí.

Af tegundum körfublómaættar eru fíflar og baldursbrá hvað þekktastar hér á landi. Frjókorn þeirra geta valdið ofnæmi en þar sem þær eru skordýrafrævaðar þá berst mjög lítið af frjókornum út í andrúmsloftið og fólk andar þeim ekki að sér nema það reki hreinlega nefið í blómin. Innan ættarinnar eru hins vegar þekktar tegundir sem eru mjög slæmir ofnæmisvaldar, en vaxa ekki hjálparlaust á Íslandi. Ambrosia er hvað illræmdust vestan hafs (e. ragweed), hún framleiðir mikið af frjókornum og er vindfrævuð. Í Evrópu er Artemisia (e. wormwoods, mugwort; n. burot; s. gråbo; d. bynke) hvað skæðust körfublómanna en Ambrosia hefur borist þangað og dreifir sér hratt út á ökrum og um röskuð svæði í Mið–Evrópu. A.m.k. tvær tegundir af ættkvísl Artemisia eru ræktaðar hér á landi, eru það malurt (A. absinthium) og búrót (A. vulgaris), sem báðar eru gamlar krydd- og lækningajurtir. Hér eru sumur of stutt til að þær nái fótfestu, blómgist og myndi fræ, en með hlýnandi loftslagi gæti það breyst og þá er rétt að vera á varðbergi, jafnillvígur ofnæmisvaldur sem Artemisia hefur reynst á hinum Norðurlöndunum. Artemisia blómgast í ágúst og það gerir Ambrosia einnig, sú síðarnefnda er í blóma út september.

Margrét Hallsdóttir

hefur umsjón með frjómælingum á NÍ.