Gróðurbreytingar frá landnámi

Á þeim árum sem liðin eru frá því landið tók að byggjast hefur flóran breyst og gróðurfarið einnig. Sérstaklega hefur búsetan sett mark sitt á gróðurinn  en loftslagið hefur líka breyst á þessum rúmlega 1100 árum. Alþekkt er lýsing Ara fróða í Íslendingabók á landinu þegar landnámsmenn komu hingað í árdaga: „Í þann tíma var Ísland viði vaxið milli fjalls og fjöru.“ Megnið af þessu viði vaxna landi hefur þó örugglega einungis verið vaxið kjarri eða hrísi. Birkiskógur sem er meir en mannhæðarhár hefur hins vegar vaxið í sumarheitum og skjólríkum dölum og um neðanverðar hlíðar. Þessi birkiskógar gátu verið allt að 10–12 m hár þar sem best lét. En kjarr og skógar eyddust af völdum manna, það er vegna ágangs búfjár og skógar- og viðarhöggs, en þessi áhrif urðu enn alvarlegri sökum kólnandi loftslags og versnandi vaxtarskilyrða fyrir birkið. Til marks um kólnandi loftslag má minna á að tímabilið frá um 1600–1900 hefur hér á landi og víðar í Norður-Evrópu verið nefnt „litla ísöldin“, og að frá lokum kvarteru ísaldarinnar fyrir um 10 þúsund árum eru skriðjöklar hér á landi taldir hafa náð lengst fram um 1890, en upp úr því fór að hlýna aftur.  

Eins og kunnugt er hélt eyðingin víða áfram. Eftir að kjarr og skógar eyddust þoldi gróðurþekjan heldur ekki álagið og blés upp og eyddist á stórum svæðum, og síðan einnig jarðvegur sem fór að meira eða minna leyti sömu leið. Eyðingin varð ekki bara á svæðum ofan 400 m hæðar yfir sjávarmáli þar sem vaxtarskilyrðin voru erfiðust, heldur einnig á láglendi því öruggt má telja að megnið af því landi sem þar er nú lítt gróið eða gróðurvana hafi verið algróið um landnám. Á hliðstæðan hátt sýna jarðvegsleifar sums staðar á hálendinu að þar hefur áður fyrr verið miklu meiri og samfelldari gróður en á síðari öldum. Kjarr hefur áður fyrr náð upp í 300–400 m hæð að meðaltali en eiginlegur skógur hefur ekki vaxið nema um neðanverðar hlíðar. Á stöku stað hefur kjarrið þó náð hærra, það sýna meðal annars blettir af skriðulu birki í 550–600 m hæð í Þverbrekkum á Kili og  enn í dag eru 3–4 m háir skógarteigar með einstaka hærri trjám í 300–400 m hæð í Bleiksmýrardal.  

Nú er talið að um 1,25% af landinu séu þakin kjarri og skógi. Efri mörk birkikjarrs á landinu eru nú líklega um 100 m lægri að meðaltali. Sums staðar inn til landsins eru þau þó ofar, eins og í Bleiksmýrardal og Hallormsstaðarskógi þar sem efri mörkin eru nálægt 400 m, en í Bæjarstaðarskógi og víðar í Morsárdal eru þau nálægt 380 m. Í dag eru efri mörk eiginlegra birkiskóga líklega um 250 m hæð yfir sjávarmáli að meðaltali en nokkru hærri í inndölum.

Byggt á: Eyþór Einarsson. 2005. Flóra og gróður Íslands, í bókinni ÍSLANDSATLAS. Edda útgáfa hf. í samstarfi við Fixlanda ehf., Reykjavík 2005, bls. 18-23.

janúar 2010, Ásrún Elmarsdóttir