Helstu gróðurgerðir

Bersvæðisgróður

Melur á Biskupstungnaafrétti. Ljósm. Sigurður H. Magnússon.

Ósamfelldur gróður af ýmsum gerðum er oft nefndur einu nafni bersvæðisgróður. Þessi gróðurgerð vex á stórum hluta landsins en er víða á laglendi að gróa upp. Á láglendi er verulegur hluti bersvæðis sandar meðfram stórfljótum og annar árframburður. Bersvæðisgróður er ríkjandi á hálendinu þar sem gróðurþekja er víða lítil og tekur litlum breytingum þó tímar líði. Mosar og fléttur eru mun algengari og meira áberandi í bersvæðisgróðri til fjalla en á láglendi.

Bersvæðisgróður er gisinn og strjáll og vex í smátoppum og þúfum á sendnum eða grýttum jarðvegi. Yfirborðið er ýmist þakið möl, grjóti, sandi, leir eða klöpp. Tegundafjöldi og samsetning er mismunandi eftir staðháttum en dæmi um algengar tegundir eru lambagras, geldinghnappur, músareyra, vegarfi, holurt, melablóm, hvítmaðra, blóðberg, eyrarrós, grasvíðir, loðvíðir, steinbrjótstegundir, klóelfting, melgresi, vinglar, hærur og língresi.

Allvíða hefur verið reynt að græða upp mela og önnur svæði þar sem gróður hefur eyðst, ýmist til beinna nytja eða til að stöðva eyðinguna.

Snjódældagróður

Snjódældagróður finnst í lautum og lægðum þar sem snjór safnast fyrri á vetrum og bráðnar seint svo vaxtartími verður stuttur. Algengustu háplöntur snjódælda eru grasvíðir, grámulla, heiðasmári, fjalladúnurt, fjalladepla, rjúpustör og mosalyng, en ýmsar harðgerðustu blóm- og graslendistegundir finnast þar einnig. Algengustu mosar eru gamburmosar, snælubbi og hélumosi sem geta stundum verið algerlega ríkjandi og myndað samfelldar ljósgráar breiður. Dældir þar sem þesir mosar eru ríkjandi eru auðþekkjanlegar og oft nefndar mosadældir.

Mosaþemba

Mosaþemba við Skaftá. Ljósm. Borgþór Magnússon.

Mosar þekja meira en helming af heildar gróðurþekju landsins og gefa því meiri svip en háplöntur. Mosar eru einkum ríkjandi þar sem jarðvegur er lítill og

gróðurskilyrði óhagstæð. Mosaþembur eru algengar í hraunum en einnig hátt til fjalla. Háplöntur vaxa strjált í mosanum en dæmi um tegundir eru stinnastör, vinglar, língresi, þursaskegg, móasef, víðir, grasvíðir, krækilyng, bláberjalyng, beitilyng, geldingahnappur og kornsúra.

Móagróður

Fléttur áberandi í mólendi á Ölkelduhálsi.  Ljósm. Ásrún Elmarsdóttir.

Mólendi er þurrt gróðurlendi og gjarnan þýft, en þýfið getur verið misjafnlega stórgert. Mismunandi tegundahópar háplantna geta verið ríkjandi í mólendi, t.d. grös, jurtir, lyng eða runnar og jafnframt því er gróðurinn misjafnlega samfelldur. Dæmi um einkennandi tegundir háplantna eru þursaskegg, móasef, stinnastör, holtasóley, krækilyng, bláberjalyng, fjalldrapi og loðvíðir. Fléttur geta einnig verið einkennandi fyrir mólendi.

Blóm- og graslendisgróður 

Blómlendi í Heiðmörk. Ljósm. Sigurður H. Magnússon.

Blóm- og graslendisgróður er oftast tegundaríkur, aðallega myndaður af ýmsum tvíkímblöðungum og grösum. Hann vex þar sem jarðvegur er frjór og hæfilega rakur. Slík skilyrði verða helst í lægðum og lautum í hlíðum sem vita mót sól en njóta skjóls af snjó á vetrum. 

Tegundir eru fjölbreytilegar og oft margar á tiltölulega litlu svæði. Grös og jurtir eru einkennandi, en einnig finnast smárunnar og burknar. Dæmi um tegundir eru túnvingull, língrös, ilmreyr, snarrótarpuntur, blágresi, maríustakkur, brennisóley, skógarkerfill, mjaðurt, ætihvönn, fjallasmári, ljónslappi, grasvíðir, grávíðir, krækilyng, bláberjalyng og stóriburkni. 

Þar sem grösin eru  ríkjandi er talað um graslendi eða valllendi þar sem land er flatt og þurrt en blóm- og grasendi þar sem nokkuð jafnt er af grösum og jurtum. Dæmi um slíkt eru t.d. gömul tún við bæi sem loga í túnfíflum og brennisóley snemma sumars. Mosar eru yfirleitt ekki mjög fjölbreytilegir en geta þó orðið nokkuð áberandi í svarðlaginu. Af fléttum eru það helst engjaskófir sem vaxa í blóm- og graslendi.

Kjarr- og skógargróður

Lynggróður í gömlum birkiskógi á Hallormstað. Ljósm. Ásrún Elmarsdóttir.

Í íslensku kjarr- og skóglendi eru birki eða gulvíðir aðal tegundirnar. Birki er eina trjátegundin sem myndar samfelldan náttúrulegan skóg á Íslandi en frá fornu fari hafa einnig fundist reyniviður og blæösp í skógunum. Ýmsar mosa- og fléttutegundir eru oft áberandi í skógunum, bæði sem undirgróður og ekki síður sem ásætur á trjánum.

Gróður á skógarbotni er mjög mismunandi eftir aðstæðum, svo sem þéttleika trjáa, frjósemi og raka jarðvegs og hæð yfir sjávarmáli, en einnig því hve miklum áhrifum af beit skógurinn hefur orðið fyrir.  Á skógarbotninum vex oft gras- og lynggróður og er hann stundum einnig blandaður blómjurtum. Þar sem vaxtarskilyrðin eru best eru ríkjandi tegundir einkum blómjurtir og grastegundir ásamt fjalldrapa. Algengustu mosar í birkiskógi og kjarri eru tildurmosi, engjaskraut, runnaskraut og móasigð en af fléttum vex þar einkum engjaskóf.

Þó nokkuð hefur verið plantað af trjám af erlendum uppruna hér á landi og má þar nefna sitkagreni, stafafuru, lerki, fjallafuru, alaskaösp og alaskavíði. Undirgróður þessara trjátegunda er oft á tíðum annar og fábreyttari en finnst í birkiskógunum. Munur á tegundafjölda í botngróðri birkiskóga og barrskóga stafar líklega af því að barrskógarnir eru hávaxnari og hafa meira laufflatarmál en birkið og verður því meiri skuggi á botni þeirra. Með grisjun skógar er því hægt að hafa áhrif magn birtu á skógarbotni og jafnframt hafa áhrif á fjölbreytileika plantna. Tré og runnar af erlendum uppruna eiga eflaust eftir að dreifa en eftir er að koma í ljós hversu fyrirferðarmiklar og ágengar þessar tegundir verða í villtri íslenskri náttúru.

Votlendisgróður

Fellaflói við Áfangafell á Auðkúluheiði. Ljósm. Borgþór Magnússon.

Votlendi er rakt eða vott landsvæði sem skiptist í deiglendi, mýri, flóa og vatnagróður eftir því hversu há vatnsstaðan er.

Tegundir sem finnast í votlendi eru t.d. hálmgresi, vinglar, hrossanál, klófífa, þráðsef, mýrastör, gulstör, tjarnastör, loðvíðir, grávíðir og mýrelfting. Votlendisgróður af ýmsu tagi finnst mjög víða um land, bæði á láglendi og hálendi, og er talið að 8–10% af yfirborði landsins hafi verið votlendi áður fyrr.

Á síðari áratugum hafa stórir mýraflákar á láglendi verið ræstir fram til ræktunar, allt að 30–40% ræktanlegra mýra í sumum sveitum. Þótt votlendi á hálendi hafi að mestu sloppið við slíka röskun hafa þau sums staðar verið kaffærð undir uppistöðulónum vegna stórvirkjana.

Gróðurfar votlendisins ræðst að stórum hluta af jarðvatnsstöðu en einnig fer það eftir hæð yfir sjávarmáli. Víðast hvar eru einkennisplöntur votlendisins starir, grös og fleiri einkímblöðungar svo sem fífa, þó sums staðar geti borið mest á tegundum eins og mýrelftingu eða bláberjalyngi, víði og fjalldrapa. Þá eru einnig ýmsir mosar meðal einkennistegunda votlendisins. Mun fleiri tegundir tvíkímblöðunga vaxa einnig í votlendi en eru sjaldan ríkjandi. Fléttur eru hins vegar fáséðar í mýrlendi og helst að þar sé að finna engjaskófir á þúfnakollum.

Mörk milli ýmissa gerða votlendis eru oft alls ekki skörp en í daglegu tali er einkum talað um tvær höfuðgerðir, það er mýri sem oft er hallandi og vatnið á hreyfingu og nær ekki upp í grassvörðinn, og flóa þar sem vatnið nær upp í eða flóir yfir grassvörðinn. Hann er að jafnaði lítt eða ekki þýfður en mýrarnar oftast meira eða minna þýfðar og oft nokkur munur á gróðri þúfnanna og lægðanna milli þeirra. Nokkuð sérstæð eru svo dýin, sem einkum eru í fjallahlíðum þar sem vatn sprettur fram, gulgrænar skellur sem oft sjást langt að. Í dýjunum eru ýmsir mosar sérstaklega áberandi, þótt alltaf sé mikið af mosum í öllu votlendi.  

Vatnagróður 

Lófótur og mógrafarbrúsi í vatni í Seltúni á Krísuvíkursvæði. Ljósm. Ásrún Elmarsdóttir.

Gróður tjarna og vatna er nokkuð sérstakur að því leyti að gróskan er oft mikil en tegundirnar fáar. Gróður finnst fyrst og fremst í grunnu vatni, t.d. í kyrrum víkum og vogum. Í flotgróðrinum ber oft mest á nykrum eins og fjallnykru, grasnykru og blöðkunykru. Blöð þessara tegunda fljóta á vatnsborðinu og þekja það að miklu leyti en blómöxin standa upp úr. Hjá brúsakollum, síkjamara, þráðnykru, liðagrasi og sumum vatnsbrúðum standa öxin líka oft upp úr en stönglar og blöð eru á kafi og mynda flækjukenndan gróður sem oft verður þéttur og hávaxinn í stórum vötnum eins og Mývatni. Uppi við landið er mjög oft samfellt belti hávaxinna plantna þar sem mest ber á tjarnastör, gulstör, vatnsnál, fergini og lófæti en þar sem er grynnra vaxa lónasóley, trefjasóley, efjugras, vatnsliðagras og vatnsnarvagras sem ná þó stundum út á meira dýpi og vaxa alveg á kafi ásamt alurt, álftalauk, tjarnalauk og hinu sérkennilega hnotsörvi sem er skylt marhálmi. Í þessum botngróðri sem stundum myndar samfellt teppi er oft töluvert af vatnamosum og grænum þörungum svo sem kransnál. 

Strandgróður

Fjöruarfi í Surtsey. Ljósm. Erling Ólafsson.

Oftast er strandgróður frekar fáskrúðugur og ósamfelldur, enda er jarðvegur yfirleitt af skornum skammti og mestmegnis möl og sandur. Þar sem klettar ná alveg að sjó finnast ekki eiginlegar fjörur og víða er sjórinn það aðgangsharður að lítill friður er fyrir landplöntur að vaxa í þeim mjóu fjöruflákum sem eru fyrir hendi. Það er því í lygnum fjörðum og víkum sem strandgróðurinn er blómlegastur. Algengustu háplöntur strandanna eru fjöruarfi, blálilja og hrímblaðka, ásamt sæhvönn sem einkum vex sunnanlands og vestan og fjörukáli sem er algengt þar; melgras er líka algengt við sjó um allt land. Á klöppum og hömrum við sjó finnast einnig sjávarfitjungur, skarfakál,  kattartunga, burnirót, ætihvönn og ýmsar fleiri tegundir eru einnig algengar. Neðst í fjörunni eða í flæðarmálinu vaxa ýmsir grænþörungar en þar sem eru klappir ber mest á brúnþörungum og þá helst þangtegundum eins og bóluþangi og skúfaþangi. Þar fyrir neðan tekur við belti frá neðsta fjöruborði niður á 20–30 m dýpi þar sem rauðþörungar og stærri brúnþörungar, eins og beltisþari, hrossaþari og maríukjarni, vaxa og mynda oft heilu skógana. Enn dýpra vaxa aðallega rauðþörungar.

Á flötum strandsvæðum, fitjum eða flæðum, sem sjór flæðir allajafna yfir á flóði, vex oft sérstæður samfelldur gróður háplantna þar sem sjávarfitjungur, skriðlíngresi, heigulstör, flæðastör og skriðstör eru oftast ríkjandi, ásamt nokkrum tegundum tvíkímblöðunga eins og kattartungu, strandsauðlauk og lágarfa. Ein tegund háplantna vex hér á landi á kafi í sjó eða neðan flæðarmáls en það er marhálmur sem er algengastur á leirbotni á grunnsævi við Breiðafjörð en finnst víðar á landinu.

Jarðhitagróður 

Mosabreiða við jarðhita á Reykjanesi. Ljósm. Ásrún Elmarsdóttir.

Þar sem er hiti í jarðvegi er samsetning gróðurs oft önnur en í köldu landi og er talað um hveragróður. Þegar fjallað er um hveragróður er átt við plöntusamfélög sem að samsetningu, byggingu eða framleiðni mótast af jarðvegshita eða þáttum honum tengdum. Þar sem jarðhita gætir við yfirborð einkennist jarðvegur jafnan af lágu sýrustigi og styrkur steinefna og annarra frumefna er ólíkur því sem gerist í öðrum vistkerfum.

Hér á landi eru þekktar nokkrar „jarðhitategundir“, þ.e. tegundir sem þrífast eingöngu á jarðhitasvæðum, og eru sumar þeirra sjaldgæfar. Dæmi um háplöntutegundir sem eru bundnar við jarðhita eru naðurtunga, grámygla, laugadepla, laugasef, vatnamynta, vatnsögn og vatsnafli. Einnig eru tegundir sem þrífast í gróðurfélögum þar sem jarðhita gætir ekki en geta jafnframt lifað við þær sérstæðu aðstæður sem jarðhitinn skapar. Má þar nefna blóðberg, skriðlíngresi, lindasef, lindadúnurt, græðisúra, skammkrækill og skarifífill. Mosar eru oft áberandi við jarðhita og víða má finna jarðhitategundirnar slæðumosa, lauganistil, hveraburst, hæruburst og laugaranda. Verulegur munur getur verið á gróðri milli jarðhitasvæða sem helgast m.a. af mismunandi aðstæðum, svo sem hæð yfir sjó.

Byggt á: Eyþór Einarsson. 2005. Flóra og gróður Íslands, í bókinni ÍSLANDSATLAS. Edda útgáfa hf. í samstarfi við Fixlanda ehf., Reykjavík 2005, bls. 18-23.

 janúar 2010, Ásrún Elmarsdóttir

.