Lífríki háhitasvæða

Gróður og smádýralíf var rannsakað á nokkrum háhitasvæðum af Náttúrufræðistofnun Íslands og Líffræðistofnun Háskólans árin 2001-2002 en verkefnið var unnið samkvæmt samningi um öflun gagna um náttúrufar vegna „Rammaáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma“. Markmið rannsóknarinnar var að lýsa vistkerfum á háhitasvæðum og kanna tengsl mældra umhverfisþátta við gróður og smádýralíf.

Rannsóknirnar fóru fram á Reykjanesi, í Fremstadal og á Ölkelduhálsi við Hengil, í Reykjadölum norðvestan Torfajökuls, við Hvíthóla í nágrenni Kröflu og á Þeistareykjum. Á hverju svæði fyrir sig var gróður var kortlagður, greindur til tegunda og þekja hans metin. Hiti í jarðvegi og jarðvegsdýpt voru mæld, jarðvegsgerð var metin og jarðvegssýni tekin til greininga á sýrustigi og kolefnisinnihaldi. Smádýrum var safnað í fallgildrur á fimm þessara svæða og þau svo greind til tegunda.

Á háhitasvæðum myndast mjög sérstakar aðstæður á yfirborði sem eru ólíkar umhverfinu í kring. Svæðin einkennast jafnan af lágu sýrustigi og styrkur steinefna og annarra frumefna er ólíkur því sem gerist í öðrum vistkerfum. Niðurstöður rannsóknanna (/midlun-og-thjonusta/utgafa/greinar/nr/149) sýndu að tiltölulega fáar tegundir þrífast við þær ólífvænlegu aðstæður sem skapast næst hverum.

Gróður

Á rannsóknarsvæðunum var gróðurbelti umhverfis hverina sem greinilega bar merki jarðhitans. Þetta belti var að öllu jöfnu mjótt og víða nokkuð skýrt afmarkað frá aðliggjandi gróðri. Næst hverunum þar sem jarðvegshiti var jafnan hæstur voru mosar yfirleitt ríkjandi og segja má að mosar séu einkennishópur hverflórunnar. Hins vegar er tegunda­samsetning mosa við jarðvegshita ólík þeirri er finnst í köldum jarðvegi. Tegundum háplantna og fléttna fækkaði yfirleitt umtalsvert með auknum jarðvegs­hita og þekja minnkaði einnig. Á svæðunum fundust nokkrar plöntur sem einungis vaxa við jarðhita og má þar nefna naðurtungu og mosana laugarandi og hverburst. Aðrar tegundir hafa tilhneigingu til að vaxa í volgum jarðvegi en vaxa einnig í köldum jarðvegi, t.d. blóðberg, græðisúra, klappadúnurt og skriðlíngresi.

Eins og fyrr segir voru greinileg áhrif jarðhitans innan hvers svæðis fyrir sig en hins vegar var nokkur munur á gróðri milli jarðhitasvæðanna sex. Þennan mun má m.a. rekja til fjarlægða svæða frá sjó, veðurfars, aðliggjandi gróðursamfélags, berggrunns og eiginleika jarðvegs.

Heildarfjöldi plöntutegunda, fjöldi háplöntutegunda, mosategunda og fléttutegundavið

mismunandi jarðvegshita á 10 cm dýpi á öllum rannsóknasvæðum.

Naðurtunga vex einungis í volgri jörð.

Ljósmynd: Ásrún Elmarsdóttir.

Blóðberg vex við hveri á Reykjanesi en

blóðberg vex víða við jarðhita en er

einnig algengt utan hans.

Ljósmynd Ásrún Elmarsdóttir.

Smádýr

Tiltölulega fáar tegundir smádýra þrífast við þær sérstöku aðstæður sem skapast næst hverum og fækkaði tegundum umtalsvert með auknum jarðvegs­hita. Einnig var mikill munur á fjölda tegunda og tegundasamsetningu á milli rannsóknasvæða og fundust margar tegundir aðeins á einu eða tveimur svæðum. Meira um þetta ...

Frekari rannsóknir

Vorið 2005 gerðu Orkustofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands með sér samning um frekari rannsóknir á háhitasvæðum þar sem gerð verður víðtækari úttekt á náttúrufari háhitasvæða. Meginmarkmið er að fá yfirlit yfir einkenni háhitasvæða og þróa aðferð til að meta verndargildi þeirra.