Vöktun á ástandi og líffræðilegri fjölbreytni úthaga

Náttúrufræðistofnun hóf árið 2005 þátttöku í rannsóknaverkefni með Landgræðslunni og Landbúnaðarháskóla Íslands um vöktun á ástandi og líffræðilegri fjölbreytni úthaga. Verkefnið má rekja til þess að settar voru niður 100 fastar mælistöðvar í úthögum á Norðurlandi og Suðurlandi árin 1997 og 1998 til að fylgjast með langtímabreytingum á landi. Stöðvarnar eru bæði á láglendi og hálendi, í heimalöndum og á afréttum. Á þeim var gróður greindur, uppskera og svarðhæð mæld og ástand lands metið. Sumarið 2005 var farið á allar stöðvar á nýjan leik og þær endurmældar.

Þegar á heildina er litið hafði orðið mikil breyting til batnaðar á ástandi lands, bæði á láglendi og hálendi. Dregið hafði úr beitarálagi, svarðhæð aukist, rof í landi minnkað, þekja háplantna aukist en dregið úr hlutdeild lágplantna í gróðri. Í mólendi komu fram vísbendingar um gróðurfarsbreytingar í graslendisátt. Þessi breyting á ástandi og gróðri haganna er rakin til fækkunar búfjár og hlýnandi loftslags á undanförnum árum. Gangi spár eftir um hlýnun loftslags næstu áratugi má búast við miklum breytingum á gróðurfari og ástandi úthaga hér á landi, stórfjölgi ekki beitarfénaði.

Í þessari úttekt 2005 var líffræðileg fjölbreytni könnuð ítarlegar en áður með söfnun lágplantna á 30 stöðvum, forkönnun á þéttleika mófugla á Suðurlandi og á smádýralífi á Norðurlandi. Fyrstu niðurstöður sýna að unnt er að flétta saman vöktun á ástandi lands og líffræðilegri fjölbreytni og samnýta þann grunn sem upphaflega var lagður í verkefninu. Stöðvarnar geta jafnframt nýst sem viðmiðunarpunktar í rannsóknum á áhrifum loftslagsbreytinga á lífríki og ástand gróðurlenda. Ætlunin er að halda verkefninu áfram og koma upp mælistöðvum víðar um land. Fjallað var um verkefnið og niðurstöður þess á Fræðaþingi landbúnaðarins 2006. Það er Borgþór Magnússon sem er verkefnisstjóri hagarannsókna.

Mælistöðvar í úthögum á Norðurlandi og Suðurlandi.

Sigurður H. Magnússon, Starri Heiðmarsson og Bjarni E. Guðleifsson við úttekt á hagastöð í landi Möðruvalla í Eyjafirði sumarið 2005 (Ljósm. Borgþór Magnússon)

2. september 1997                                                              25. ágúst 2005

Mælistöð í grasmóa í um 450 m hæð á Efralandi  á Silfrastaðaafrétt í Skagafirði. Hér hafði gróska aukist til muna 2005 og rof minnkað í landi frá fyrri úttekt, en litlar breytingar urðu á gróðursamsetningu. Af tegundum fundust hér 45 háplöntur, 10 mosar og 5 fléttur í úttektinni 2005.Á Efralandi var land greinilega í mikilli framför og er það rakið til að dregið hefur úr beit og  að loftslag hefur farið hlýnandi á undanförnum árum. (Ljósmyndir Borgþór Magnússon).