Skógarkerfill (Anthriscus sylvestris (L.) Hoffm)

Skógarkerfill hefur víða breiðst út í þéttbýli og í beitarfriðuðu landi til sveita á undanförnum árum. Fram undir 2005 kvað mest að honum í Eyjafirði og á höfuðborgarsvæðinu en nú er hann einnig orðinn allútbreiddur á Suðurlandi og á Vestfjörðum. Kerfillinn skýtur stöðugt upp kollinum á nýjum stöðum og er tekinn að setja svip á gróðurfar.

Í Esjuhlíðum myndar skógarkerfill fannhvíta fláka þar sem áður voru græn tún og bláar breiður af lúpínu. Ljósm. Sigurður H. Magnússon, 26. júní 2007.

Margir eru forvitnir um skógarkerfilinn og aukna útbreiðslu hans. Fólk hefur haft samband við Náttúrufræðistofnun, lýst áhyggjum og viljað vita hvað gerist á landi sem skógarkerfill breiðist um og hvernig sporna megi gegn útbreiðslunni.

Líffræði skógarkerfils hefur ekki verið rannsökuð hér á landi en talsvert er til af erlendum rannsóknum um tegundina sem læra má af.

Á vefsvæði NOBANIS-verkefnisins má lesa (á ensku) samantekt um vistfræði tegundarinnar eftir Sigurð H. Magnússon, gróðurvistfræðing.

Uppruni skógarkerfils og saga hans á Íslandi

Skógarkerfill vex villtur í Evrópu og Asíu. Hann hefur verið fluttur langt út fyrir heimkynni sín til ræktunar í görðum, en mörgum þykir hann fallegur í beðum og blómabreiðum.

Líklegt er að skógarkerfill hafi borist hingað til lands fyrir tæpri öld, en elstu heimildir um hann í gögnum Náttúrufræðistofnunar eru frá árinu 1927 en þá safnaði Ingimar Óskarsson eintaki af skógarkerfli á Akureyri.

Í grein Ingólfs Davíðssonar frá árinu 1967 um ílenda slæðinga kemur fram að skógarkerfill var þá orðinn allútbreiddur og fannst í byggð í öllum landshlutum. Hafði hann breiðst ört út á árabilinu 1940–1965. Frá þeim tíma hefur kerfillinn breiðst út jafnt og þétt. Minni búfjárbeit, hlýnandi veðurfar ásamt því að tún hafa verið tekin úr ræktun skýrir að hluta aukna útbreiðslu kerfilsins. Einnig hefur áburðarnoktun við ýmiss konar ræktun og vaxandi útbreiðsla lúpínu myndað frjósamt kjörlendi sem kerfillinn nýtir sér óspart.

Skógarkerfillinn steypist ofan í lækjarfarveg í Esjuhlíðum. Ljósm. Sigurður H. Magnússon, 2003.	Skógarkerfilsfossar á sama stað 26. júní 2007. Ljósm. Sigurður H. Magnússon.

Nokkur líffræðileg einkenni skógarkerfils

Skógarkerfill er af ætt sveipjurta og er því skyldur hvönnum. Hann er jurtkenndur og stórvaxinn en við góðar aðstæður getur hann náð meira en 150 sm hæð.

Ungur skógarkerfill á 1. ári, en þá myndar hann blaðhvirfingu og byrjar að safna forða í rót. Á 3.-4. ári blómstrar hann og ber fræ. Ljósm. Borgþór Magnússon.	Skógarkerfill Anthriscus sylvestris í blóma. Plantan getur náð 150 centimetra hæð. Ljósm. Hörður Kristinsson.

Skógarkerfill fjölgar sér bæði af fræi og af rót. Fræframleiðsla er mjög mikil og geta fræ dreifst með fuglum, vatni og vindum, auk þess sem umferð eða ýmsar aðgerðir manna, svo sem sláttur vegkanta hafa stuðlað að útbreiðslu hans. Einstakar plöntur eru taldar fremur skammlífar, jafnvel tvíærar. Þær spíra af fræi, mynda blaðhvirfingu á fyrsta ári og safna miklum rótarforða, sem síðan er nýttur næsta ár til vaxtar og myndunar stöngla, blóma og fræja. Nýr stöngull vex ekki upp aftur af sömu rót, heldur myndast ný brum og rætur á gamla rótarhálsinum og þannig getur kerfilinn einnig viðhaldið sér og fjölgað með rótarskotum. Líklegt er að einhver efnaflutningur eigi sér stað innan misgamalla hluta rótarinnar sem getur orðið mjög stór og allt að 2 m að lengd.

Kjörlendi skógarkerfils og áhrif á annan gróður

Skógarkerfill er reskitegund (þrífst vel í röskuðu landi) sem er hraðvaxta og dugleg í samkeppni við annan gróður. Hann vex best í fremur rökum og frjósömum jarðvegi þar sem gott framboð er af köfnunarefni. Kerfillinn er fljótur til á vorin og myndar samfellda laufþekju sem skyggir á lágvaxnari tegundir sem eiga flestar erfitt uppdráttar þar sem hann nemur land. Myndar hann því tegundasnauðar breiður. Ekki er ljóst hversu lengi kerfillin getur viðhaldist í landi, en líklega er þar um einhverja áratugi að ræða. Algengustu vaxtarstaðir skógarkerfils eru gamlir garðar og tún sem hætt er að hirða um, vegkantar og skurð- og lækjarbakkar. Á undanförnum árum hefur hann víða tekið að vaxa í lúpínubreiðum en þar eru góð vaxtarskilyrði fyrir hann vegna mikils köfnunarefnis sem lúpínan hefur unnið úr lofti og skilað til jarðvegsins. Skógarkerfillinn er hávaxnari en lúpínan og virðist eiga gott með að ná yfirhöndinni í samkeppni við hana. Er þó lúpínan víða hörð í samkeppni við annan gróður. Það sem ef til vill ríður baggamuninn er það að kerfillinn er skuggaþolinn og getur vaxið upp af fræi inni í þéttri lúpínubreiðu. Lúpína þrífst hins vegar illa í skugga.

Framtíðarlandið? Gamall melkollur við Hafravatn. Ljósm. Sigurður H. Magnússon, 25. júní 2007.

Allt bendir til að óhindruð útbreiðsla skógarkerfils um víðáttumikil gróin svæði leiði til fábreyttari gróðurs og verulegra breytinga á dýralífi, bæði smádýra og fugla. Útivistargildi svæða getur einnig rýrnað þar sem kerfillinn breiðist um sérstaklega í blómlendi og með ám og lækjum. Gömul tún sem ekki eru lengur nytjuð eyðileggjast á fáum árum og spillast sem ræktarland nái kerfillinn yfirhöndinni. Líklega þarf að endurrækta tún ef nýta á landið á nýjan leik. Rofhætta getur aukist í landi þar sem kerfill er ríkjandi vegna þess að undirgróður er þar rýr og yfirborð bert og illa varið fyrir vatnsrofi að vetrarlagi.

Er hægt að stemma stigu við útbreiðslu skógarkerfils?
Vilji fólk vera laust við skógarkerfil í landi sínu er besta ráðið að koma á veg fyrir að hann nái að fella fræ og skjóta rótum. Ef vart verður við ungar plöntur ber að eyða þeim.

Skógarkerfill fjölgar sér ekki aðeins af fræi, heldur einnig með vaxtaræxlun. Hér má sjá tvær nýjar plöntur myndast á eldri rót. Ljósm. Sigurður H. Magnússon 26. júní 2007.

Mjög erfitt er að stemma stigu við útbreiðslu kerfilsins þegar hann er kominn í land. Því er nauðsynlegt að uppræta hann strax og hans verður vart í nýju landi; tína upp einstakar plöntur þannig að þær nái ekki að blómstra. Helstu ráð til að eyða honum þar sem hann hefur búið um sig er að slá a.m.k. tvisvar á sumri eða beita hann. Sennilega er það helst sauðkindin sem getur haldið honum í skefjum, nautgripir bíta hann nokkuð en hross hafa að öllum líkindum lítinn áhuga á honum. Þá er hægt að stinga upp rætur, en það útheimtir mikla vinnu og fyrirhöfn og er aðeins framkvæmanlegt þar sem um stakar plöntur eða mjög litlar breiður er að ræða. Loks má nefna að tilraunir hafa verið gerðar til að eyða skógarkerfli með varnarefnum í Eyjafirði. Niðurstöður benda til þess að unnt sé að ná nokkrum árangri með þeim hætti.

Skógarkerfill myndar ekki langlífan fræforða og ef rætur nást upp ætti björninn að vera unninn. Óæskilegt þykir að beita illresiseyðandi efnum á skógarkerfil þar sem hann vex yfirleitt í fremur rökum jarðvegi eða við lækjar- og vatnsbakka. Því er hætta á að efnin berist út í vatn og valdi þar mengun og skaða á öðrum lífverum.

Á Fræðaþingi landbúnaðarins 2006 var fjallað um tilraun til eyðingar skógarkerfils og má nálgast grein og veggspjald um það hér.

Nokkrir tenglar um skógarkerfil á netinu:

Upplýsingar um illgresi í Bresku Kólumbíu í Kanada:

http://www.weedsbc.ca/resources.html

Illgresi í Nova Scotia

http://www.gov.ns.ca/agri/rir/weeds/chervil.shtml

Skógarkerfill – illgresi í Vermont í Bandaríkjunum (Central Vermont )

http://pss.uvm.edu/vtcrops/articles/WildChervil.pdf

Upplýsingar um illgresi í Bresku Kólumbíu í Kanada

http://www.agf.gov.bc.ca/cropprot/chervil.htm