Þungmálmar í mosa - mælikvarði á loftmengun

Í Evrópu hefur um árabil farið fram vöktun á magni þungmálma í mosum með það að markmiði að fylgjast með mengun í andrúmslofti. Mosa hefur verið safnað á fimm ára fresti og hann efnagreindur. Vöktun þungmálma með mosaaðferðinni byggist á því að mosar, einkum þeir sem mynda breiður, fá mestan hluta næringar sinnar með úrkomu og ryki sem á þá fellur. Málmarnir safnast fyrir í mosanum og því endurspeglar magn þeirra hreinleika þess andrúmslofts sem um mosann hefur leikið.

Íslendingar hafa tekið þátt í þessu fjölþjóðlega verkefni á fimm ára fresti frá árinu 1990 og hefur tildurmosa (Hylocomium splendens) verið safnað víðs vegar um land. Niðurstöður rannsóknanna hafa verið birtar í skýrslum bæði á ensku og íslensku fyrir álverin í Straumsvík og í Reyðarfirði. Auk þess hafa þær verið kynntar með opinberum fyrirlestrum.

Árið 2005 var mosa safnað á um 140 stöðum og 11 frumefni greind (As, Cd, Cr, Cu, Fe, Hg, Ni, Pb, S, V, Zn). Safnað var sérstaklega í nágrenni stóriðju, svo sem í Straumsvík, í Hvalfirði og í Reyðarfirði.

Söfnunarstaðir tildurmosa árið 2005.

Tildurmosi (Hylocomium splendens) er algeng mosategund hér á landi. Hann vex víða í breiðum og myndar afmarkaða árssprota. Tildurmosi er því mjög heppilegur til mælinga á þungmálmum.

Með þessum rannsóknum fæst yfirlit yfir dreifingu þungmálma á landinu og hvort breytingar hafa orðið með tíma. Auk þess fæst mikilvægur samanburður við önnur Evrópulönd á þungmálmamengun í andrúmslofti.

Vöktun á þungmálmum í mosa er sérstaklega mikilvæg í ljósi þess að iðnaður fer nú vaxandi hér á landi auk þess sem alltaf má búast við að eldvirkni geti haft veruleg áhrif á magn sumra efna í andrúmslofti og þar með á lífríki Íslands.

Árin 1990 og 1995 sá Rannsóknastofnun landbúnaðarins um framkvæmd rannsóknanna en eftir það hefur Náttúrufræðistofnun Íslands séð um verkið. Auk þessara stofnana hefur verkefnið verið styrkt af Norrænu ráðherranefndinni, umhverfisráðuneyti, landbúnaðarráðuneyti, Umhverfisstofnun, stóriðjufyrirtækjum o.fl.

Umsjónarmaður verkefnisins er Sigurður H. Magnússon plöntuvistfræðingur