Surtsey - jarðfræði

Jarðfræðingar fylgdust mjög vel með eldgosinu í Surtsey, sem stóð frá 1963 til 1967. Margháttaðar rannsóknir fóru fram á eynni og við hana. Hér átti stærstan hlut Sigurður Þórarinsson (1912-1983), jarðfræðingur, sem þá var starfsmaður Náttúrufræðistofnunar Íslands. Eftir að gosinu lauk hafa verið sett upp þrjú vöktunarverkefni í Surtsey, fylgst hefur verið náið með rofi eyjarinnar, þróun jarðhitasvæðisins og myndun móbergsins. Grunngögn að þessum rannsóknum eru 54 stereógrafískar loftmyndaraðir sem teknar hafa verið af Surtsey síðan í febrúar 1964. Þessar loftmyndir veita ekki aðeins einstakar upplýsingar um vöxt og rof

Útlínur Surtseyjar 1967, 1977 og 2004. Flatarmál eyjarinnar var 1,41 km2 árið 2004. Einnig er sýndur móbergskjarni eyjarinnar, flatarmál hans er um 0,39 km2, miðað við sjávarmál.

eldfjallaeyjar í heild sinni, þær sýna einnig smásæjar morfólógískar breytingar á yfirborði. Níu dýptarkort af botninum kringum Surtsey voru gerð á tímabilinu 1964 til 2000 og sýna breytingar sem orðið hafa á sjávarbotni. Það er fullyrt, að sambærileg gögn og þau sem við höfum um þróun Surtseyjar séu ekki til annars staðar í heiminum.

Rof eyjarinnar.

Þetta verkefni hefur einkum beinst að rofi sjávar og breytingum á flatarmáli Surtseyjar. Verkefnið var í byrjun í höndum Sigurðar Þórarinssonar hjá NÍ og J. O. Norrman hjá Uppsala Universitet, Svíþjóð, en síðan 1990 í umsjá Sveins P. Jakobssonar. Surtsey var stærst 2,65 km² vorið 1967, en sjávarrof var mjög mikið í byrjun. Þannig minnkaði Surtsey um 0,23 km² fyrsta árið eftir að gosinu lauk. Síðan hefur jafnt og þétt dregið úr sjávarrofinu. Flatarmál Surtseyjar mældist 1,41 km² í ágúst 2004.

.

Þróun jarðhitasvæðisins.

Jarðhitasvæði myndaðist í gjóskubunkum Surtseyjar við lok gossins. Það er auðsjáanlega tengt aðfærsluæðum hraungíganna en einnig öðrum innskotum á mismunandi dýpi. Ofan sjávar hefur gufuhiti, um 100°C, verið ríkjandi í gjóskunni, nema við innskotin. Hitamælingar á yfirborði hafa sýnt að heldur hefur dregið úr hita á yfirborði síðan 1967. Mælingar í borholu sem tekin var 1979 austan til á eynni, sýna meðalkólnum er nemur tæpri 1°C á ári. Jarðhitinn hefur flýtt mjög fyrir ummyndun gjóskunnar í móberg og hefur þannig haft afgerandi áhrif á framtíð eyjarinnar. Fylgst hefur verið með þróun jarðhitasvæðisins óslitið síðan 1967. Verkefnið hefur frá byrjun verið í umsjá Sveins P. Jakobssonar.

Myndun móbergs.

Fyrsti votturinn af móbergi á yfirborði fannst í nóvember 1969 innan jarðhitasvæðisins í eystri gjóskubunkanum. Það er líklegt að allstór hluti gjóskunnar undir yfirborði hafi þá þegar verið orðinn að móbergi. Rannsóknir á borkjarnanum úr fyrrnefndri borholu benda til, að við 100°C hafi gjóskan breyst í móberg á u.þ.b. einu ári. Móbergssvæðið, einsog það mældist á yfirborði, stækkaði ört í byrjun, en síðan dró úr ummyndunarhraðanum. Árið 2004 var áætlað að um 85% af rúmmáli gjóskunnar ofan sjávarmáls hafi verið orðinn að móbergi. Móbergið myndar nú kjarna eyjarinnar og er áætlað að flatarmál hans sé um 0,39 km2, miðað við sjávarmál. Móberg stenst sjávarrof afar vel, og samanburður við aðrar úteyjar Vestmannaeyja benda til þess að þessi kjarni eigi langt líf fyrir höndum. Þetta verkefni hefur staðið óslitið síðan 1969 og hefur frá byrjun verið í umsjá Sveins P. Jakobssonar.

• Myndun móbergs í Surtsey
• Surtsey, heimasíða Surtseyjarfélagsins, http/www.surtsey.is

Ritlisti:

• Sveinn P. Jakobsson & Guðmundur Guðmundsson 2003: Rof Surtseyjar. Mælingar 1967-2002 og framtíðarspá. Náttúrufræðingurinn 71, 138-144.
• Jakobsson, S. P., G. Gudmundsson & J. G. Moore 2000: Geological monitoring of Surtsey, Iceland, 1967-1998. Surtsey Research 11, 99-108.
• Sveinn P. Jakobsson 2000: Jarðfræðikort af Surtsey, mælikvarði 1:5.000. (Geological map of Surtsey, scale 1:5.000). Náttúrufræðistofnun Íslands og Surtseyjarfélagið.

Meira um Surtsey á vef NÍ