Myndun móbergs i Surtsey
Surtsey, syðsta eyjan í Vestmannaeyjaklasanun, myndaðist við eldgos 1963-1967. Sprengigos einkenndu Surtseyjarelda fyrst í stað og mikið magn af gjósku (gosösku) myndaðist, en síðan tóku við hraungos. Surtseyjareldar eru þess vegna að mörgu leyti sambærilegir þeim gosum sem skópu móbergsfjöllin á ísöld. Basaltgler gjóskunnar ummyndast auðveldlega í palagónít. Breytingin veldur því að gjóskukornin límast saman í þétt berg, móberg. Fyrsti votturinn af móbergi á yfirborði fannst í nóvember 1969. Síðan hefur verið fylgst grannt með móbergsmynduninni á yfirborði, en einnig hafa verið gerðar rannsóknir á borkjarna sem tekinn var árið 1979.
Markmiðið með þessu verkefni er að skilgreina nákvæmlega við hvaða skilyrði palagónít og móberg myndast. Niðurstöður eru þær að þessi ummyndun sé einkum háð hita vatnsins í berginu. Jarðhitakerfi myndaðist í gjóskugígunum í lok gossins og hefur það flýtt mjög fyrir ummyndun gjóskunnar. Sem dæmi má nefna að við 100°C hefur Surtseyjargjóskan breyst í móberg á u.þ.b. einu ári. Við lægri hita dregur mjög úr hraða ummyndunarinnar. Þegar gjóskan ummyndast í palagónít verða mikil og flókin efnaskipti. Katjónir losna úr basaltglerinu og verða uppistaða holufyllinga í berginu. Alls hafa fundist tíu tegundir nýmyndaðra steinda í móberginu í Surtsey, algengastar eru analsím, phillipsít, smektít og anhydrít.
Í Surtsey hefur gefist einstakt tækifæri til að fylgjast með myndun móbergs frá byrjun. Þetta verkefni hefur staðið síðan 1969. Hér er um vöktunarverkefni að ræða og er gert ráð fyrir að því verði haldið áfram á komandi árum. Auk þess hefur verið fylgst vel með þróun jarðhitasvæðisins í Surtsey. Loftmyndir hafa verið teknar af Surtsey síðan 1964 og gefa þær einstakar upplýsingar um vökst og rof eldfjallaeyjar.
Helstu samstarfsmenn eru Dr. James G. Moore hjá US Geological Survey, Kalíforníu, BNA, og Dr. Ingunn H. Thorseth hjá Geologisk Institut, Bergens Universitet, Noregi. Rannsóknirnar hafa verið styrktar af Vísindasjóði Rannsóknaráðs Íslands og Nordisk Forskerutdanningsakademi.
- Jakobsson, S. P., G. Gudmundsson & J. G. Moore 2000: Geological monitoring of Surtsey, Iceland, 1967-1998. Surtsey Research 11, 99-108.
- Sveinn P. Jakobsson 1996: Eiga gerlar þátt í ummyndun basaltgjóskunnar í Surtsey? (English summ.: Are bacteria partly responsible for the alteration of the hyaloclastite in Surtsey?). Búvísindi 10, 273-289.
- Jakobsson, S. P. & J. G. Moore 1986: Hydrothermal minerals and alteration rates at Surtsey volcano, Iceland. Geol. Soc. America Bull. 97, 648—659.
- Jakobsson, S. P. 1978: Environmental factors controlling the palagonitization of the Surtsey tephra, Iceland. Bull. Geol. Soc. Denmark 27, Special Issue, 91-105.
- Jakobsson, S. P. 1972: On the consolidation and palagonitization of the tephra of the Surtsey volcanic island, Iceland. Surtsey Research Progr. Rep. VI, 121-129.