Rannsóknir á skriðuföllum

Á Náttúrufræðistofnun Íslands hefur um árabil verið unnið að rannsóknum á skriðuföllum á Íslandi. Hluti þessara rannsókna hefur verið unninn í samráði og samvinnu við Veðurstofu Íslands og kostaðar af Ofanflóðasjóði, en auk þess hefur verið unnið að rannsóknum í samvinnu við Náttúrustofu Norðurlands vestra.

• Að vakta, rannsaka og safna upplýsingum um skriðuföll um leið og þau verða og safna upplýsingum og rannsaka eldri skriðuföll. Öllum þessum upplýsingum hefur er haldið til haga í svonefndum skriðuannál. Við gerð hans hefur verið lögð megináhersla á að safna upplýsingum um þau skriðuföll sem fallið hafa á þessari öld og þeirri síðustu, en með þeim fæst gott yfirlit um dreifingu og gerð skriðufalla á landinu og tengsl þeirra við veðurfar.
• Um þessar mundir er unnið að því að setja upplýsingar úr skriðuannálnum í sameiginlegan gagnagrunn Náttúrufræðistofnunar og Veðurstofunnar um ofanflóð á Íslandi, en með hugtakinu ofanflóðum er hér átt við skriðuföll og snjóflóð.
• Auk þessa hefur Náttúrufræðistofnun unnið að mati á skriðuhættu á nokkrum stöðum á landinu, bæði í þéttbýli og dreifbýli. Þessi vinna hefur verið kostuð af Ofanflóðasjóði og unnin í samvinnu við Veðurstofnuna.

Þeir starfsmenn sem sinna þessum verkefnum á Náttúrufræðistofnun eru jarðfræðingarnir, Halldór G. Pétursson og Skafti Brynjólfsson.

Sem dæmi um mismunandi gerðir skriðufalla hérlendis má nefna grjóthrun, aurskriður úr giljum og urð utan á fjallahlíðum, ýmiss konar jarðvegsskriður, aurblandin krapahlaup, berghrun, berghlaup og jarðsig af ýmsum gerðum. Orsakir skriðufalla geta verið ýmsar en sem dæmi má nefna miklar rigningar og skyndileg úrhelli, asahláku og miklar leysingar, aukið grunnvatnsrennsli, undangröft jarðlaga og jarðskjálfta. Dæmi um skriðuföll eru þekkt úr öllum landshlutum en algengust eru þau þó í bröttum dalahlíðum á Norðurlandi, Vestfjörðum og Austfjörðum. Þar tengjast þau oft miklum haustrigningum eða vorleysingum.

Rannsóknir á skriðuföllum eru nauðsynlegar í tengslum við skipulag byggðar, en frá síðustu öld eru fjölmörg dæmi um ýmiss konar tjón á mannvirkjum af völdum þeirra bæði í þéttbýli og dreifbýli. Manntjón hefur verð talsvert af völdum þeirra eins og sést af því að á síðustu öld létust að minnsta kosti 28 manns í skriðuföllum. Skriðuföll eru einnig tíð á þjóðvegum landsins og nægir þar að nefna staði eins og Óshlíð, Hvalnes- og Þvottárskriður auk Kambanesskriðna sem dæmi um hættuna. Á þessum stöðum hefur þurft að leggja í ýmsar kostnaðarsamar vegaframkvæmdir til að losna við skriðu- og grjóthrunshættu eða minnka hana. Þá er ógetið gróður- og jarðvegseyðingar sem orðið hefur hérlendis af völdum skriðufalla. Hún er sennilega minni í dag en áður, einfaldlega vegna þess að víða er lítill sem enginn jarðvegur orðinn eftir utan á fjallahlíðum, en hann hefur þá sópast utan af þeim í skriðuföllum á fyrri öldum.