Jöklar á Tröllaskaga

Nútímajöklar á Tröllaskaga og umhverfi þeirra

Á milli allt að 1500 m hárra fjalla Tröllaskaga, sem skilur að Eyjafjörð og Skagafjörð, eru djúpar skálar og dalir sem jöklar ísaldar hafa grafið fyrir meira en 10.000 árum. Í því völundarhúsi sem dalirnir og fjöllin skapa leynast yfir 150 smájöklar sem þekja um 150 km² lands. Flestir jöklanna sitja í botnum skála og dala og snúa undan sólu en slíkir jöklar kallast ýmist dal-, skálar- eða hvilftarjöklar. Jöklarnir eru yfirleitt um og yfir 1 km² að stærð en nokkrir ná 3 – 5 km² stærð. Fáir gera sér grein fyrir þessum mikla fjölda jökla á svæðinu en margir þeirra eru vel faldir og sjást illa eða ekki frá alfaraleiðum.

Talið er að jöklar á svæðinu hafi horfið með öllu á um 3000 ára skeiði fyrir um 5000 – 8000 árum. Síðustu árþúsundin hafa jöklar verið til staðar í fjalllendi skagans, en af breytilegri stærð og eru þeir taldir hafa verið stærstir á árunum 1750 – 1900 í lok þess tímabils sem almennt er kallað litla ísöldin.

Rannsóknir Náttúrufræðistofnunar felast í því að vakta og kortleggja jökla og umhverfi þeirra á Tröllaskaga. Gerðar eru mælingar á afkomu og leysingu jöklanna, yfirborð þeirra er reglulega kortlagt með GPS mælingum, lengdarbreytingar eru mældar og veðurstöðvum hefur verið komið fyrir á svæðinu. Með rannsóknum og kortlagningu á lausum jarðlögum á svæðinu og jöklunum sjálfum eru umhverfisbreytingar á nútíma, þ.e. síðustu 10.000 ár, kortlagðar.    

Litlir jöklar bregðast mjög fljótt við veðurfari, t.d. koma ársveiflur í tíðarfari oft fram í breytingum á jöklunum. Vegna mikillar næmni jöklanna henta þeir vel til rannsókna á áhrifum veðurfars og loftlagsbreytinga á jökla. Jöklabreytingar eru aðeins einn þáttur af heildarmynd umhverfisbreytinga og geta haft áhrif á aðra umhverfisþætti, svo sem vatna- og gróðurfar.

Í skjóli hárra fjalla á Tröllaskaga situr fjöldi smárra jökla í botnum dala og skála. Á myndinni eru framhlaupsjöklarnir Teigarjökull til vinstri og Búrfellsjökull til hægri. Ljósm. Skafti Brynjólfsson, 2007.

Framhlaupsjöklar stækka ekki né minnka í takt við veður og loftlagsbreytingar. Þeir minnka stöðugt í áratugi þar til þeir hlaupa skyndilega fram án þess að loftslag gefi sérstakt tilefni til. Sérstök hegðun framhlaupsjökla hefur ekki verið skýrð á fullnægjandi hátt. Þó er vitað að á milli framhlaupa skríða jöklarnir lítið sem ekkert fram og þess vegna safnast vetrarsnjórinn upp ofan snælínu jöklanna í stað þess að berast stöðugt fram á leysingasvæðið líkt og í öðrum jöklum, eða jafngangsjöklum. Þegar jökullinn minnkar og styttist um leið og snjófarg byggist upp ofan snælínu verður brattinn stöðugt meiri þar til jökullinn stendur ekki lengur undir eigin bratta og hleypur fram. Framhlaup jökla á Tröllaskaga og Vestfjörðum hafa þá óútskýrðu sérstöðu að standa í 3 – 6 ár á meðan framhlaup í hinum stóru jöklum landsins standa oft einungis í nokkra mánuði.

Smæð og næmni jöklanna á Tröllaskaga er talinn kostur en vonast er til að vöktun og rannsóknir á þeim auki þekkingu á umhverfissögu svæðisins og flóknu samspili jökla á Tröllaskaga við umhverfi sitt.

Á Tröllaskaga eru yfir 150 litlir jöklar sem þekja um 150 km² lands. Margir þeirra sjást ekki frá alfaraleiðum auk þess að stór hluti jöklanna er hulinn urð og seti svo þeir falla inn í umhverfið (SPOT 5).

Með rannsóknum á lausum jarðlögum, t.d. jökulgörðum, jaðarhjöllum, rofi og fleiri ummerkjum, má lesa sögu jökla og umhverfisbreytinga á svæðinu. Góð þekking á nútímabreytingum og umhverfissögu er talin geta stutt við annað rannsóknarverkefni Náttúrufræðistofnunar sem er rannsóknir á jöklabreytingum síðasta jökulskeiðs. Verkefnin koma til með að styðja hvort annað og á endanum mynda yfirgripsmikla og góða þekkingu á jökla- og umhverfisbreytingum Tröllaskaga og á landinu í heild.