Vernd jarðminja

Jarðfræðilegar minjar (geosite) eða jarðminjar (sbr. þjóðminjar) eru myndanir sem eru á einhvern hátt sérstakar eða aðgreinanlegar vegna aldurs, efnasamsetningar o.þ.h., frá öðrum líkum myndunum. Í orðinu jarðminjar felst ekki nein túlkun á mikilvægi. Þeim jarðminjum sem eru sjaldgæfar eða sérstakar ber að hlífa við raski eins og kostur er. Jarðminjar er yfirgripsmikið orð og tekur til þeirra þátta sem stjórna eða lúta að myndun eða mótun lands.

Þau almennu viðmið sem höfð eru til hliðsjónar við mat á verndargildi jarðminja eru fjölmörg. Eftirfarandi er dæmi um helstu viðmið:

• Fjölbreytni og fágæti, stærð, samfella og tengsl við myndunarhátt eða myndunarsögu, sjónrænt gildi og fegurð.
• Alþjóðlegt mikilvægi s.s. upplýsingagildi, vísinda- og rannsóknargildi.
• Fágætt dæmi um jarðfræðilega myndun, atburð eða tímabil.
• Gildi vegna umhverfisbreytinga og loftslagssögu.
• Gildi vegna þróunar lífsins.
• Menningargildi, t.d. vegna trúar eða sögu.

Hættur sem steðja að jarðminjum eru aðallega mannvirkjagerð en einnig rof eða breytingar á landi sem oft verða vegna áhrifa mannsins. Það sem einkum veldur tjóni á jarðminjum er:

• Eyðing – sem getur verið vegna nýtingar ákveðinna jarðefna.
• Skerðing – sem verður vegna stíga, vega, línulagna, mannvirkja o.þ.h.
• Hula – sem verður vegna miðlunarlóna, byggðar, landfyllinga, landgræðslu, skógræktar o.fl.

Forgangsröð í verndun á faglegum forsendum gæti verið t.d. staðir þar sem:

• Jarðminjar eru vel varðveittar og hafa vísindalegt mikilvægi.
• Samhangandi saga jarðfræðilegra tímabila eða atburða er varðveitt.
• Miklar rannsóknir hafa verið gerðar og löng rannsóknarsaga og túlkun er fyrir hendi.
• Hægt er að endurtaka rannsóknir.
• Mikið hefur verið lagt til jarðvísindalegrar þekkingar.
• Ákveðið tímabil hefur verið rannsakað fyrst og því lýst (reference site).
• Jarðminjar eru einstakar á heimsmælikvarða og/eða eru sérstakar fyrir Ísland.

Engar steindir eru friðaðar sérstaklega á Íslandi en tveir staðir eru friðaðir vegna fjölbreytilegra steinda sem þar finnast. Þó væri full ástæða til að friða sérstaklega ýmsar steindir og myndanir s.s. hraunkerti í hrauhellum, dropasteina, ýmsa geislasteina, gamalt hverahrúður o.fl.

Verndaðir fundarstaðir steinda:

Teigarhorn í Berufirði   - aðallega vegna geislasteina

Helgustaðanáma við Reyðarfjörð – aðallega vegna silfurbergs