Haustfeti - Operophtera brumata (Linnaeus, 1758)

Fylking: Arthropoda Flokkur: Insecta Ættbálkur: Lepidoptera Ætt: Geometridae

Haustfeti, karldýr. 15 mm. ©EÓHaustfeti, kvendýr. 8 mm. ©EÓ Haustfeti, lirfa. 16 mm. ©EÓ [Smellið á myndir til að stækka]

Útbreiðsla
Evrópa frá Miðjarðarhafi til nyrstu slóða Skandinavíu, austur um Asíu norðan fjallgarðanna miklu til Japans. Innfluttur til Nova Scotia í Kanada.

Ísland
Landið sunnanvert frá Borgarfirði og austur í Lón, stakir og einangraðir fundarstaðir í öðrum landshlutum; Bíldudalur, Akureyri, Egilsstaðir.

Lífshættir
Haustfeti finnst í birkiskógum og kjarri á útbreiðslusvæðinu á sunnanverðu landinu auk þess að vera algengur í húsagörðum í byggð. Á norðanverðu landinu finnst hann einungis í húsagörðum í þéttbýli. Lirfur éta laufblöð á ýmsum trjátegundum, m.a. birki (Betula pubescens), reyniviði (Sorbus acuparia), víði (Salix) og kirsuberjatrjám (Prunus). Einnig er fjöldi runna á matseðlinum. Fiðrildin eru á ferli á haustin, frá miðjum september og langt fram eftir nóvember. Kvendýrin verpa á trjágreinar og eggin geymast þar yfir veturinn. Þau klekjast á vorin þegar brum taka að springa og lirfurnar vaxa upp fyrrihluta sumarsins. Fullvaxnar síga þær á silkiþræði til jarðar og púpa sig í jarðveginum. Þar liggja púpurnar til haustsins.

Almennt
Haustfeti hefur án efa borist til landsins af mannavöldum, því kvendýrin hafa aðeins litla vængstúfa og eru ófleyg. Hann hefur sennilega flust með innfluttum trjám eða runnum. Skráð hefur verið að tegundin hafi fundist hér fyrst í birkiskógi árið 1928 í Þórsmörk. Um var að ræða hálfvaxnar lirfur í samanspunnum birkilaufum. Ástæða er til að efast réttmæti þessa, því lirfur haustfeta spinna ekki saman laufblöð eins og vefararnir gera hins vegar. Því er með öllu óstaðfest hvenær haustfeti settist hér að en það hefur þó með vissu gerst fyrir 1944.

Þó langmest sé af haustfeta í húsagörðum vegnar honum einnig ágætlega í birkiskógum á Suðurlandi. Fáir fundarstaðir hafa verið skráðir á norðanverðu landinu en þó má fastlega gera ráð fyrir að tegundin finnist þar í görðum í flestum bæjarfélögum. Grænar lirfurnar eru mikil átvögl og oft er fjöldi þeirra slíkur að umtalsverðar skemmdir geta orðið á laufskrúði trjáa snemma sumars. Að öllu jöfnu jafna trén sig fljótlega eftir að fullþroska lirfurnar hafa yfirgefið þau. Atlögur haustfeta við trjágróður er ein meginástæða þess að margir garðeigendur grípa til garðaúðunar.

Kvendýrin skríða upp eftir trjástofnum þegar þau koma úr púpum á haustin og út á greinar trjánna. Þar laða kerlurnar fleyg karldýrin til sín með efnaboðum til að makast. Þær framleiða mikinn fjölda eggja. Líkami þeirra getur verið úttroðinn af eggjum fram undir haus en rýrir og óvirkir flugvöðvarnir taka þar upp lítið rými. Drapplit karldýrin eru oft áberandi á húsveggjum í október þegar mest er af þeim, ekki síst að morgni umhverfis útiljós sem hafa logað yfir nótt. 

Heimildir

Erling Ólafsson & Hálfdán Björnsson 1997. Fiðrildi á Íslandi 1995. Fjölrit Náttúrufræði-stofnunar 32. 136 bls.

Geir Gígja 1944. Meindýr í húsum og gróðri og varnir gegn þeim. Prentsmiðjan Hólar hf, Reykjavík. 235 bls.

Lindroth, C.H. 1931. Die Insektenfauna Islands und ihre Probleme. Zool. Bidr. 13: 105–589.

Skou, P. 1984. Nordens Målere. Håndbog over de danske og fennoskandiske arter af Drepanidae og Geometridae (Lepidoptera). Danmarks Dyreliv 2. Fauna Bøger & Apollo Bøger, Kaupmannahöfn & Svendborg. 332 bls.

Wolff, N.L. 1971. Lepidoptera. Zoology of Iceland III, Part 45. Munksgaard, Kaupmannahöfn. 193 bls.

©Erling Ólafsson, 14. ágúst 2009

Öll fiðrildi | Allar pöddur | Íslenska fánan