Jötunuxi - Creophilus maxillosus (Linnaeus, 1758)
Fylking: Arthropoda Flokkur: Insecta Ættbálkur: Coleoptera Ætt: Staphylinidae
 |
|
Jötunuxi. 15 mm. ©EÓ[Smellið á mynd til að stækka] |
Útbreiðsla
Norðurhvel; Evrópa, Asía, N-Afríka, N- og M-Ameríka, Vestur-Indíur, Hawaii. Berst greiðlega með mönnum.
Ísland
Láglendi um land allt, einnig fundinn í Hvannalindum norðan Vatnajökuls, væntanlega sem flækingur með vindum.
Lífshættir
Jötunuxi finnst helst í hræjum og skíthaugum, m.a. í gripahúsum, einnig í safnhaugum og undir þangi reknu á fjörur. Hann liggur í dvala sem fullorðinn og kemur fram í apríl til að verpa. Uppvaxtarskeið lirfa er um hásumarið og ný kynslóð bjallna skríður úr púpum síðsumars og á haustin og leggst hún í dvala. Jötunuxi er argasta rándýr, bæði bjöllur og lirfur.
Almennt
Jötunuxi er langstærstur fjölmargra tegunda uxa hérlendis. Hann á það til að skelfa viðkvæma þegar hann kemur aðvífandi á flugi og sest í óhóflegu návígi. Hann flýgur nefnilega gjarnan á hlýjum, sólbjörtum dögum. Jötunuxi er almeinlaus en getur þó bitið með öflugum kjálkum sínum ef hann er gripinn á milli fingurgóma. Hann er auðþekktur á stærð og gráhærðu belti yfir skjaldvængina. Samkvæmt gamalli trú mátti hafa af jötunuxa gagn. Reynt var að halda börnum frá varasömum vatnsbökkum með þeirri sögu að brunnklukkur gætu flogið upp úr vatninu, upp í munn og áfram niður í „maga“ þar sem þær myndu éta lifrina. Það eitt var þá til ráðs að gleypa jötunuxa sem myndi drepa brunnklukkuna. Ekki verður lagt mat á áæti þeirrar ráðleggingar hér.
Heimildir
Anderson, F.W. & P. Falk 1935. Observations of the ecology of the central desert of Iceland. Journ. of Ecology 23: 406–421.
Larsson, S.G. & Geir Gígja 1959. Coleoptera 1. Synopsis. Zoology of Iceland III, Part 46a. Munksgaard, Kaupmannahöfn. 218 bls.
©Erling Ólafsson, 14. ágúst 2009
Allar bjöllur | Allar pöddur | Íslenska fánan