Umsjón með fuglamerkingum

Náttúrufræðistofnun ber að sjá um fuglamerkingar og hefur ein heimild til að láta merkja villta fugla á Íslandi. Henni ber að tryggja að grunngögn um fuglamerkingar og endurheimtur séu aðgengileg vísindamönnum til frekari rannsókna og flokkuð á samræmdan hátt. (sbr. 4. gr. laga nr. 64/1994). Þar segir einnig að öllum sem finna merkta fugla eða veiða þá sé skylt að skila merkinu til Náttúrufræðistofnunar (Pósthólf 5320-125 Reykjavík). Þetta á við hvort sem um er að ræða íslenskt merki eða erlent. Ef finnandi sendir inn merki með upplýsingum um fundinn fær hann sendar til baka upplýsingar um hvar og hvenær fuglinn var merktur.

Allar rannsóknir sem byggja á merkingum fugla og endurheimtum merkjum hvíla á góðu samstarfi við almenning og veiðimenn um skil á merkjum og upplýsingum um fund þeirra.

Merkingar sem rannsóknatæki
Merkingar er mikilvæg aðferð við rannsóknir á fuglum. Með merkingum má fá upplýsingar bæði um ferðir fugla innanlands og far milli landa. Þá eru merkingar á ungum oft eina leiðin til að komast að því hve háum aldri hinar ýmsu tegundir ná, auk þess sem þær gefa upplýsingar um varpaldur. Loks geta merkingar gefið ýmsar aðrar stofnvistfræðilegar upplýsingar s.s. um dánartíðni, hlut hinna ýmsu dánarorsaka, aldursdreifingu í stofni, stofnstærð og fleira.

Með merkingum og veiðum má áætla stofnstærð fugla. Fjöldi merktra einstaklinga er þekktur og ef ganga má út frá því að hlutfall merktra og ómerktra fugla í veiðinni sé það sama og í stofninum má reikna stofnstærð út með einfaldri þríliðu. Forsendur slíks útreiknings eru þó þær að merktir einstaklingar séu jafndreifðir um stofninn og að líkur á að þeir veiðist séu hinar sömu og ef um ómerkta fugla væri að ræða. Mjög erfitt getur verið að uppfylla þessi skilyrði, sérstaklega það fyrrnefnda að merktir einstaklingar séu jafndreifðir um stofninn. Því er þessi einfalda aðferð oftast ónothæf nema þar sem stofn er afmarkaður á tiltölulega litlu svæði. Ef hins vegar dánartíðni af völdum veiða er þekkt og fyrir liggja upplýsingar um fjölda veiddra fugla úr stofni, má reikna stofnstærðina út með öryggismörkum. Loks má nefna að með stöðugum merkingum allra aldurshópa og endurheimtum yfir langt tímabil má reikna út dánartíðni fuglategunda, en slíkt útheimtir flóknar tölfræðilegar aðferðir.

Hvernig merki?
Fuglamerki eru margvísleg allt frá einföldum númeruðum merkjum úr málmi upp í hátæknibúnað eins og gervihnattasenda. Málmmerkin sem notuð eru hér á landi eru oftast úr ryðfríu stáli en álmerki eru þó notuð á skammlífar tegundir landfugla. Á gæsir og endur eru t.a.m. notuð stálmerki enda eru þetta tiltölulega langlífir fuglar sem einnig dveljast langdvölum á vatni en við slíkar aðstæður tærist álið og stafirnir á þeim verða ólæsilegir. Á merkin er grafið númer, sem er einstakt fyrir hvern fugl, auk heimilisfangs merkingarstöðvar. Á gæsir og álftir eru einnig oft notaðir ágrafnir plasthringir bæði á háls og fætur. Þeir geta verið mismunandi á litinn og með tveimur eða þremur bók- eða tölustöfum sem eru einstakir fyrir hvern fugl. Þessir hringir hafa það fram yfir málmhringina að þá má lesa í kíki eða fjarsjá og fylgjast þannig með ferðum viðkomandi fugls án þess að fanga hann eða drepa. Sama gildir um vængmerki úr plasti með bók- og tölustöfum en þau hafa verið notuð við merkingar á æðarfugli hér á landi. Á síðustu árum hafa radíósendar verið notaðir hérlendis við mat á dánartíðni rjúpna en merkingar með senditækjum gera mönnum kleift að fylgjast nákvæmlega með ferðum fuglanna, miklu betur en hægt er með hefðbundnum merkingum. Þessi nýja aðferð dregur úr óvissunni sem felst í óþekktum skilum á merkjum en hefur í för með sér nýja óvissu s.s. að hve miklu leyti senditækin sjálf hafa áhrif á hegðun og lífslíkur fuglanna.

Umsjón: Ævar Petersen

Fréttir af merktum fuglum