Surtsey tilnefnd á Heimsminjaskrá UNESCO
Endurnýjuð tilnefning Surtseyjar á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna var send til UNESCO í janúar 2007, en fyrri umsókn frá árinu 2006 hlaut ekki afgreiðslu vegna tæknigalla. Forsendur fyrir tilnefningu Surtseyjar á heimsminjaskrá eru tvíþættar. Annars vegar er eyjan einstakt dæmi um þróunarsögu jarðar, þýðingarmikil ferli í landmótun, bergmyndun og jarðeðlisfræði. Hins vegar er hún einstök vegna þess að þar hafa skapast og verið nýtt tækifæri til þess að fylgjast með aðflutningi, landnámi og þróun tegunda lífvera á lífvana landi og hvernig vistkerfi á landi og í hafinu verða til.
Náttúrufræðistofnun Íslands annaðist gerð tilnefningarskjalsins sem er á ensku, en ráðherrar menntamála og umhverfismála, þær Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Jónína Bjartmarz undirrituðu hina formlegu umsókn.
Mikil stækkun friðlands við Surtsey
 |
| Friðlandið við Surtsey (svört lína). |
Til þess að komast inn á heimsminjaskrána þurfa viðkomandi náttúru- og menningarminjar að vera einstakar á heimsmælikvarða. Í tengslum við tilnefninguna var friðlandið við Surtsey stækkað verulega og gekk sú stækkun í gildi 27. janúar 2006. Friðlýsingin tekur til alls eldfjallsins þar sem það rís af sjávarbotni og til sokkinna eldfjallaeyja, Jólnis, Syrtlings og Surtlu auks Surtseyjar sjálfrar og hafsvæðisins og er friðlandið alls ríflega 65 ferkílómetrar að stærð. Sjálf er Surtsey nú aðeins 1,4 ferkílómetrar ofan hafflatar en var stærst 2,65 ferkm.
Umfangsmikil umsókn og langt ferli
Umsóknin sjálf er 123 bls. skýrsla sem unnin var á vegum NÍ en henni fylgdi m.a. ritaskrá yfir nær 500 vísindaritgerðir um Surtsey, þrjár kvikmyndir Ósvalds Knudsens um Surtseyjarelda, kvikmynd Páls Steingrímssonar um Surtsey 30 ára og kvikrmynd Helgu Brekkan og Torgnys Nordin um Eyna svörtu.
Teljist umsóknin fullnægjandi að þessu sinni hefst um hálfs annars árs ferli við að fara yfir og meta umsóknina, sérstöðu Surtseyjar og hvort hún teljist það einstök á heimsmælikvarða að hún eigi erindi á skrána og loks hvort Íslendingar standi nægilega vel að varðveislu hennar. Gangi allt að óskum verður Surtsey væntanlega samþykkt sem heimsminjastaður á fundi heimsminjanefndar UNESCO í júlí 2008.
Viðurkenning en skuldbinding um leið
Íslensk stjórnvöld telja forsendur fyrir tilnefningu Surtseyjar vera tvíþættar. Annars vegar er eyjan einstakt dæmi um þróunarsögu jarðar, þýðingarmikil ferli í landmótun, bergmyndun og jarðeðlisfræði. Hins vegar er hún einstök vegna þess að þar hafa skapast og verið nýtt tækifæri til þess að fylgjast með aðflutningi, landnámi og þróun tegunda lífvera á lífvana landi og hvernig vistkerfi á landi og í hafinu verða til, mótast og þróast.
Þjóðir heims telja flestar mjög mikilvægt að eiga staði inni á heimsminjaskrá UNESCO. Í því felst bæði viðurkenning á því að innan vébanda þeirra séu til svo merkilegar náttúru- og/eða menningarminjar að þær hafi ótvíræða þýðingu fyrir allan heiminn og viðurkenning á því að viðkomandi þjóð sé fær um að varðveita minjarnar í nafni alls heimsins, því þjóðin skuldbindur sig að tryggja varðveislu þeirra.
Aðeins einn staður á Íslandi er nú á heimsminjaskrá, það eru Þingvellir, sem voru teknir á skrána sem menningarverðmæti á heimsvísu.
Helstu röksemdir fyrir tilnefningunni
Surtsey er, eins og Ísland, hluti af Mið-Atlantshafshryggnum en hann er án efa stærsta samfellda jarðfræðifyrirbæri heimsins og nær frá Jan Mayen yfir Ísland til Suðurskautsins. Á Íslandi eru um 44 eldstöðvakerfi, en Surtsey varð til við gos í Vestmannaeyjaeldstöðinni 1963-67. Að meðaltali myndast tvær eyjar á öld í neðansjávargosum og í flestum tilfellum hverfa þær fljótt. Engin slíkra eyja hefur verið rannsökuð eins mikið og nákvæmlega og Surtsey. Frá upphafi hefur verið fylgst með jarðfræðilegri mótun eyjarinnar og landnámi og útbreiðslu plantna og dýra á eynni og neðansjávarhlíðum hennar, bæði af innlendum og erlendum vísindamönnum. Surtsey hefur hingað til verið eins og náttúruleg tilraunastofa í jarð- og vistfræði og mun verða það áfram. Friðlandið Surtsey var stækkað verulega í síðustu viku og friðun aukin í hafinu umhverfis eyjuna til þess að vernda alla eldstöðina, bæði ofan- og neðansjávar fyrir áhrifum mannsins. Surtseyjarfélagið hefur borið hita og þunga af skipulagningu rannsókna og á miklar þakkir skildar fyrir það.
13 eldfjallasvæði á Heimsminjaskránni
Nú eru 13 náttúrusvæði á heimsminjaskrá UNESCO vegna eldvirkni og þar af eru nokkrar eyjar og eyjaklasar. Sem dæmi má nefnda Galapagos eyjar, Aeolinas eyjar, Krakatá og Hawaii eyjar. Af þessum eyjum hefur aðeins Krakatá myndast á sögulegum tíma. Þar hafa hins vegar ekki farið fram kerfisbundnar rannsóknir og eyjan er mikill ferðamannastaður og fiskimenn hafa auk þess nýtt eyjuna. Árið 1957 hófst neðansjávargos við Asoreyjar sem myndaði nýja eyju en hún tengdist fljótlega annarri eyju og ekki hefur verið fylgst með jarðfræðilegri þróun eyjarinnar eins og Surtseyjar.