Galdralöpp (Bibio pomonae)

Galdralöpp - Bibio pomonae
Mynd: Erling Ólafsson
Galdralöpp, karlfluga. 12 mm. ©EÓ
Galdralöpp - Bibio pomonae
Mynd: Erling Ólafsson
Galdralöpp, kvenfluga. 12 mm. ©EÓ

Útbreiðsla

Evrópa til nyrstu héraða Skandinavíu, sennilega fyrst og fremst í fjalllendi sunnar í álfunni, Bretland, Færeyjar; Kamtschatka.

Ísland: Láglendi um land allt, miklu algengari á landinu norðanverðu en sunnan til, sjaldgæfari á miðhálendinu; Hvítárvatn og Kjalhraun, Arnarvatnsheiði, Þjórsárver, Vesturöræfi, Veðurárdalsfjöll.

Lífshættir

Galdralöpp finnst við hin fjölbreytilegustu skilyrði, í allskyns þurrlendi, kjarrlendi og heiðalöndum, valllendi, túnum og deiglendi. Lirfurnar alast upp í jarðvegi, ekki síst rökum jarðvegi, en hafa einnig fundist við þurrari aðstæður. Nærast þar á rotnandi leifum. Flugurnar eru langalgengastar um miðbik sumars, í júlí, en hafa fundist frá miðjum júní og til loka september. Ekkert bendir til nema einnar kynslóðar á sumri en á Bretlandi eru þær sagðar vera tvær og koma þá fram tveir flugtoppar.

Almennt

Galdralöpp er mörgum kunn og þá ekki síður undir heitinu galdrafluga. Reyndar kannast þeir sem búa á landinu norðanverðu, frá Borgarfirði og norður, betur við hana en Sunnlendingar. Tegundin er nefnilega miklu algengari þar norður frá en á Suðurlandi. Sérstaklega hefur verið til þess tekið hve algeng hún er á Vestfjarðakjálka, þar sem menn hafa löngum haft orð á sér fyrir kukl og galdra. Að kenna tegundina við galdra er án efa til komið á þeim slóðum.

Galdralöpp er þekkt héðan frá fornu fari. Jón Guðmundsson lærði getur tegundarinnar í riti sínu frá um 1640 undir heitunum sálufluga og hangásfluga. Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson geta hennar einnig í Ferðabók sinni frá 1772 og nefna hana Galdra-Flugu. Heitið tinfluga hefur einnig verið til þeirra félaga rakið. Þar með er nafngiftasagan ekki öll sögð, því tegundin hefur vakið á sér næga athygli til að hljóta staðbundin heiti. Heimildir eru um heitin öngulfluga og graðfluga austur á Héraði, blindfluga í Borgarfirði og þerrifluga í Flóanum. Síðast nefnda heitið hefur verið fært yfir á náskylda tegund á Suðurlandi, þerrilöpp (Bibio nigriventris), en þessar tvær frænkur deila í raun landinu á milli sín.

Þó galdralöpp sé fyrst og fremst rakin til norðurhluta landsins þá koma sumur þar sem hún lætur mikið að sér kveða á Suðurlandi. Er vitnað til galdrafluguára í því samhengi.

Galdralöpp er auðþekkt bæði af útliti og atferli sem rekja má hin ýmsu staðbundnu heiti til. Á góðum þurrkdögum, þegar loftuppstreymi stafar frá sólhitaðri jörð, má stundum sjá mikinn fjölda karlflugna sveima í nokkurri hæð frá jörðu, tveim metrum eða svo, jafnvel svo að minnir á fljúgandi teppi; þerrifluga. Flugið er dansandi og ómarkvisst, tinfluga, og er ekki óalgengt að flugurnar fljúgi í fésið á fólki eða festist í hári og fötum, við litla kátínu: blindfluga. Á fluginu hanga rauðir afturfæturnir áberandi niður af dýrinu; hangásfluga, öngulfluga, galdralöpp. Heitið graðfluga liggur í augum uppi. Flugurnar safnast oft fyrir í miklum fjölda á blómsveipum hvanna og þá gjarnan paraðar.

Töluverður útlitsmundur er á kynjunum. Karlflugan hefur mjórri afturbol og miklu stærri haus. Flugan er öll svört á lit nema lærliðir fótanna sem eru rauðir og áberandi á flugi. Bolur og höfuð eru hærð og er karlflugan með einkar löng hár, löng og þétt á feiknastórum augunum. Kvenflugan er snögghærðari. Fálmarar tegundarinnar eru stuttir, liðir þeirra mun breiðari en langir

Galdralöpp (Bibio pomonae) - fundarstaðir samkvæmt eintökum í safni Náttúrufræðistofnunar Íslands
Galdralöpp (Bibio pomonae) - fundarstaðir samkvæmt eintökum í safni Náttúrufræðistofnunar Íslands

Heimildir

Eggert Olafsen & Biarne Povelsen 1772. Reise igiennem Island foranstaltet af Videnskapernes Sælskab i Kjøbenhavn. Sorøe. 1042 bls.

Freeman P. & R.P. Lane 1985. Bibionid ans Scatopsid flies. Diptera: Bibionidae and Scatopsidae. Handbk Ident. Br. Insects 9 (7): 1–74.

Jón Guðmundsson um 1640. Ein stutt undirrietting um Íslands adskilianlegar náttúrur. Islandica XV (1924) .

Nielsen, P., O. Ringdahl & S.L. Tuxen 1954. Diptera 1 (exclusive of Ceratopogonidae and Chironomidae). Zoology of Iceland III, Part 48a. Munksgaard, Kaupmannahöfn. 189 bls.

Var efnið hjálplegt? Aftur upp

Aftur upp

Takk fyrir!

Hvað má betur fara?

  • Fela
  • |