Óvelkomnir slöngumaðkar

22.08.2014
Slöngumaðkar
Mynd: Erling Ólafsson
Slöngumaðkar.

Í sumar fundust undarlegir maðkar þegar rótað var í safnhaug í garði í Reykjavík. Finnandi hafði ekki áður séð annað eins atferli hjá möðkum í garði sínum, afar kvikir í hreyfingum, hreinlega stukku úr lófa og voru hálir sem álar. Hér var augljóslega eitthvað nýtt á ferðinni. Maðkarnir hafa ekki verið greindir til tegundar en augljóslega er um tegund svokallaðra slöngumaðka að ræða. Þó maðkar séu þarfadýr í jarðvegi er ekki víst að það gildi um þá nýju.

Slöngumaðkar tilheyra ættinni Megascolecidae og eru því ekki af sama toga og ánamaðkarnir okkar hefðbundnu sem eru af ættinni Lumbricidae. Upprunaleg heimkynni slöngumaðka ná frá Austur-Asíu suður til Eyjaálfu og einhverra tegunda í Norður-Ameríku. Af slöngumöðkum er fjöldi tegunda. Þekktust er risavaxni maðkurinn í Ástralíu, 'Gigant Gippsland earthworm' (Megascolides australis) sem getur orðið allt á þriggja metra langur.

Slöngumaðkarnir fundust í Þingholtunum í Reykjavík, fyrst einn og síðar fleiri þegar finnandi var beðinn um að kíkja betur í safnhauginn sinn. Atferli maðkanna reyndist einstakt og afar frábrugðin því sem við eigum að venjast hjá ánamöðkum. Þeir eru grannir og stinnir, slengjast til með snöggum S-formuðum hnykkjum, hlykkjast, hoppa og skoppa eins og skrikkdansarar. Þegar þeim er sleppt lausum eru þeir fljótir að hverfa niður í svörðinn.

Þó enn hafi ekki tekist að greina slöngumaðkana til tegundar er nokkuð ljóst að um er að ræða tegund af ættkvíslinni Amynthas sem rakin er til Austur-Asíu. Fjórar tegundir eru skráðar fundnar í Evrópu, taldar hafa borist þangað með innfluttum plöntum frá Asíulöndum og jafnvel náð festu í gróðurhúsum sums staðar.

Slöngumaðkar hafa einnig borist til austanverðrar Norður-Ameríku og valda þar áhyggjum því þeir geta sett allt á annan endann í vistkerfum. Þeir þykja einkar öflugir við að brjóta niður rotnandi plöntuleifar og losa þannig um næringarefnin í jarðveginum. Þessi kraftur þeirra virkar sannarlega vel í safnhaugum. En slíkur hraði niðurbrots er hins vegar ekki æskilegur í öllum vistkerfum því margar plöntur kjósa meiri stöðugleika í jarðveginum og fá ekki þrifist við svo hraða umbyltingu. Dæmi eru um það í Ameríku að gróður hafi horfið af skógarbotnum þar sem slöngumaðkar hafa náð völdum í jarðvegi. Þá eru slöngumaðkar sagðir svo  gráðugir að þeir láta ekki rotnandi plönturnar einar sér duga, leggjast einnig á lifandi plöntur og eyða þeim. Í Ameríku ganga slöngumaðkar undir ýmsum heitum lýsandi fyrir atferli þeirra: Asian crazy wormsAsian jumping wormscrazy snake wormsjumpy worms eða einfaldlega jumpers.

Þetta er enn eitt dæmið um það hvaða hættur eru fólgnar í innflutningi á pottaplöntum með rót í jarðvegi. Það er í sjálfu sér ekki vitað hvernig slöngumaðkarnir bárust hingað, heldur ekki hvernig þeim kemur til með að vegna og þá í framhaldinu haga sér. Alla vega er um að ræða kvikindi af ættkvísl maðka sem á vafasama sögu í numdum lendum vestan Atlantsála.

Slöngumaðkar á Youtube